<< kurdistan..
Bingeha şaristaniyê >> -1-
Berhevkirina:

Bavê Barzan

Destpêk :
Zanetiya derbareyê lêkolîn û lêgerînên li ser Kurdistana mêjûyî, îro xwe gihandiye gehînekek nuh.
Me bawerî hebû ku Kurdistan welatek pir a xweser û taybet e. Li ser vê riyê em îro derketine ser riyeke êdî mazin û berfireh: Zaniyar û zaniyarî, nîşanî me didin, ku Kurdistan welatek pir ê taybet e. Ew Kurdistana ku digotin "bi kêrî tiştekî na yê", dayik e ji şaristaniyê re! Kurdistan ew welat e ku şaristanî jê derketiyê û çûye li rojavê; li Israîl, Yûnan û Rom'ê (Italya), li rojhelê; li Hindistan û Çînê belav bûye. Lê belê îro ji ber xerabiyên dagîrkeran, ji binî ve guheriye û hîç na yê naskirin.
Neha berhemên lêkolîna wisan zanîneke kûr û berfireh li ber me ne, ku ev berhemên bêhempa, her yek ji hev cuda, lê belê hemû jî bi hev re, Kurdistana mêjûyî mîna şûnewarê şaristaniyê destnîşan dikin.
Em îro baş vê dizanin, ku welatê me kevintirîn şûnewarê bajarvaniyê û milletê me jî milletek xwedan dîrokek pir kevin e. Ji lewre nifşa mirovayetiyê li ser vî xakê pîroz ji jiyana (heywanetiyê) derketiye, ketiye di nav jiyaneke mirovane de. Dîroknas û antropologên jêhatî yên bijarte (binêre xal 1,2,4,5,8), bi xebatên xwe yên hêja, ji me re spartek û belgename berdest kirine. Ev belgename dibêjin ku Kurdistana dîrokî dayik û dergûşa şaristaniyê ye.
Grûpek zaniyarên Almanî, di sala 1997'ê de, encama lêkolîn û xebata xwe ya li ser şopandina reh û koka genêm, di govara naskirî ya bi navê SCEINCE'î de weşandin. Ji her şeş reşaparçeyên cîhanê çengek genim anî bûn û bi têknîka zaniyariya herî dawî, bi têknîka DNA'yê, lêkolîn li ser van komikên geniman kiri bûn. Di encamê de derketibû meydanê, ku reh û koka hemû genimên cîhanê, ji Newala Çolê, ya ji biniya Çiyayê Qerac (Amîda/Diyarbekr) e. Anku cara yekem li wê derê genim hatiye çandin.
Şaristanî bi destê jinên vî welatî hate zayin (b:e xal 3), jinên vî welatî xak ajotin. Her bi vî awayî encama vê lêkolînê nîşanî me dide, ku mazintirîn şoreşa mirovayetiyê, Şoreşa Çandinê (Agrar Revolution), li ser vî xakî bûye. Cara yekê li ser vî welatî xak hatiye ajotin û nan cara pêşîn li vî welatî, li ser ew "kevir û berdên ku ji agîr û duyê reş û tenî bûne", hatiye lêdan.
Yekemîn xurak ê kontrolkirî, pez bûye. Li Başûrê Kurdistanê, li nêzîkê bajarê Hewlêrê niviştek kevirî hatiye dîtin, ku ev yekemîn menuyê lokantayê/ restaurantê ya herî kevin têt zanîn. Temenê vê niviştê tê diyarkirin ku li dor 5000 salî ye. Di yekemîn rêza vê menuyê de, ev xurak hatiye nivîsîn: "birinc û pîvaz di nav xwîna berazî de kelandî" .
Her wisan Şoreşa Heyvankirinê (Pastoral Revolution) jî, li ser vî xakî qewimiye. Hin torî û belgeyên zanistî nîşanî me didin, ku Kurdistana dîrokî, şûn û warê heyvankirina şîrî bûye: Şoreşa Heyvankirinê, anku çandina bakteria, di nav şîrî de û her weha jê durustkirina mast û penêr, ev huner jî, cara yekê li ser vî xakî hatiye kirin. Bi vê şoreşê jî, şaristanî li ser ruyê xakê belav bûye. Gava mirov hîn bûne, ku ji xwe re çortan/ keşkê durust bikin, hingê karibûne, bêyî astenga birçîbûnê, riyên dûr û dirêj herin û bi xwe re, zanîna çandinê jî li ser ruyê erdê belav bikin. Bi gotinek din; keşk û çortan, li ser ruyê erdê ardû û benzîna belavkirina zanebûna çandinê bûye.
Cara pêşîn ajel û sewal li ser vî xakî hatine kedîkirin. Şîr li vî welatî cara yekem heyvan bûye û jê mast û penîr çêbûye. Yekemîn çerx, dolab jî li mêjû, li ser vî xakî hatiye pevxistin. Weku tête zanîn, bi pevxistina çerx û dolabê, şoreşa teknîkî weke aşîtê dest bi pêşdeçûnê kiriye. Anku Şoreşa Teknîkî ya Zanistî (The Scientific Technical Revolution) jî, her li ser vî xakî qewimiye.
Di sala 1960'î de, li nêzîkê Gola Wanê, bi encama kolandina xakê, goristanek kevnare derketiye meydanê, ku tê de dolabek erebeyê derketiye. Ev dolab bi metoda C-14 hatiye analîzkirin û hingê derketiye meydanê, ku temenê vê dolabê nêzîkî 5000 sal kevin bûye.
Anku Kurdistan; bingeha avabûna çand û şariştaniya Mezopotamiya'yê ye.


Mazıntırîn Şoreşa Lı Dîrokê - Şoreşa Çandınê :
Li jêr ronahiya van spartek û belgenameyên zaniyariyê, em guh bidin çîroka zayina şaristaniyê li ser xaka Kurdistana kevin.
Encama lêkolînên derbareyê reh û koka nifşa mirovan nîşanî me dide, ku koka me mirovan, ji reşeparçeya Afrîkayê ye. Li demên têvel, li Hebeşistan (Etopia) û Kînyayê, hin qaqotên mirovên ji serdemên kevn, wek, Australopithecus Afarnesis, Australhopitecus Robustus, Homo Erectus, Homo Habilis hatine dîtin, ku ev çend ji spartek û belgenameyên vê bîr û baweriyê ne. Lê em ê ji vê pê ve, li ser vê mijarê ne rawestin, ji lew re, mijara me ya sereke; Kurdistana kevn û domanên mêjûyî ya li ser vê cografyayê ye.
Li gor encama lêkolînên zaniyariya nûjen, dema ku bav û kalên me yên herî pêşî, nifşa me mirovên Homo Sapiens, ji reşeparçeya Afrîkayê derketin û li herêmên nêzîk belav bûn, hingê Heyama Neolîtîkî - destpêka serdema berdî bû. Ta ku mirov xwe gihandi bûn vê serdemê, weke lawir û sewalan, di jiyananeke sext û dijwar de dijiyan. Xurak nîn bû. Weke refên kulî, li der û dorekê, çi bi destê wan keta dixwarin ne dihiştin; pisîk, seg, mişk, kurm, şeytanok, giya û hwd.
Dema tiştê xwarinê li der û dora wan ne dima, hingê jî, ciyê xwe diguhestin û ji wir diçûn şûneka din. Koçerên nêçîrvan bûn. Çek û pûsatên wan, dar yan jî rim û tîrên serî bi heste bûn. Lê zivistanên sar û dirêj nêçîr ne dibû. Hingê weke mûriyan, çi tiştên xwarinê bi ber wan keta, bihar, havîn û payizan ew didane hev. Hem nêçîrvan û hem jî berhevkar bûn. Jin li ber koza êgir li bendî hatina peyayên ku çûbûn nêçîrê diman û sexbêriya zaruyan dikirin.
Rojekê gava jinên li ber koza êgir dimeyizînin, ku wan tovên genimê bejî (Tritticum Dicocciodes) ku jê çend kulm, ji bo xwarina zivistanê ji xwe re komkiri bûn, di avê de dîsan şîn tên, hingê jin ew dîsan li erdê diçinin. Bi vî awayî, ew xwarina ku şaristaniyê dizêne, bi destê jinên vî welatî tê holê. Arkeolog û lêkolînerên pêşde û naskirî yên wek Gordon Child, ku xwediyê berhema bi navê Li Dîrokê Çi Qewimî? 1942, (be xal 3) û Robert James Braidwood ê xwediyê lêkolîna bi navê Lêkolînên Pêştarîxî Yên Li Kurdistana Iraqê, 1960, bi spartek û belgenameyên lêkolînî yên li Kurdistanê, hatine vê encamê. Newala Çolê li Amîda/ Diyarbekrê û gundê Çermo li navbera Kerkûk û Silêmaniyê, yekemîn şûnewarê çandina genim û xwedîkirina ajel û sewalan bûne.
Tritticum Dicocciodes, ew genimê bejî ye, ku tenê li ser ruyê erdê di navbera 600 ta 1300 meter ji pileya behrê bilindtir de, şîn hatiye. Gava van jinên li ser xaka Kurdistana dîrokî şitlên tritticum dicocciodes dîsan diçinin, hingê mazintirîn şoreşa li mirovayetiyê, Şoreşa Çandinê (Agrar Revolution), li dîroka mirovayetiyê li ser vî xakî tê holê.

Kedî` û Xwedîkırına Ajel û Sewalan :
Nêçîrvanî û berhevkariya her xurak û pêxwarinek û paşê jî çandina genim û şitlan, van jîndarên hov kiriye goran, dêman, niştecih û mirov. Îklîma nerm û germ a deşt û zozanên Mezopotamiya Bakurî (Kurdistanê), bûye bihuştek li ser ruyê erdê ji bo van mirovên zikbirçî û hov. Gava xwe hînî çandinê kirine, hingê zikê wan têr bûye û mejî jî dest bi cîkirina kar û barê xwe yê hizirî û fikrî kiriye. Gava zik her roj bi sîstematîkî û bi ewletî hatiye dagirtin, karguzeriya hizira mejî jî dest pê kiriye.
Hingê çavê wan vebûye û li der û dora xwe mîna mirovan temaşe kirine, ne ku weke sewalên tim zikbirçî, li pey xurakê bûne. Anku hinek bihna xwe vedane û li rewşa der û dora xwe meyizandine û xwastine tiştan, xwezayê, fêm bikin. Xwastine jiyanê fêm bikin. Ew hewa û bayê xweş ên zozanên Kurdistanê jî, ji van mirovên seretayî û destpêkî re, bûye weke Baxê Îrem, bihuşta li ser ruyê erdê.
Yekemîn xurak ê kontrolkirî, pez bûye. Pez bi hêsanî li hev kom kirine û ew li dehl û şikeftan kom û bend kirine. Li gor pêwîsityê jî, ew ser jêkirine. Gava di xwedîkirina pezî de, xwe gihandine hinde pêzanînan, hingê dest bi kedîkirina berazan, mirîşk û şamiyan kirine. Her bi vî awayî hêsp jî, ji xwe re bend û kedî kirine.
Em nuha ji pênûsa nivîsevan û lêkolînerekî amerîkî yê hêja û bi rûmet Harry G. Nickles, rola Kurdistana dîrokî ya di zayina şaristaniyê de bixwînin: "Ji bakurê bajarê hevdemî, bajarê Bexda'yê axa Kurdistanê destpêdike. Ew welatê xwedî gir, ku çarmedor bi heşhûnayî û xwedî îklîmê xweş, li nav herêmên Îraq, Êran û Tirkiyê dikeve. Li wir ne çi bajarên girîng ên nûjen û ne jî bermayên dîrokî yên wisan berçavî hene. Jiyana gundiyên vî welatî hema bi sedan sal e, ku piçek jî ne hatiye guhertin. Lê belê ji hêla mêjûyî ve Kurdistan xwedî taybetiyek bi serê xwe ye.
Tiştê ku vê herêmê ji ciyê din cihê dike, di mêjûya şaristaniyetê de bûyera xwurakê - bûyera çandina şitlan û kedîkirina ajel û sewalan e. Li gor hemû materiyal û spartekên arkolojîkî yên li ber dest, ev gavê mezin cara pêşîn li ser ruyê erdê, li vî welat hatî avêtin. Cara yekemîn bi vê pêşketina li Kurdistanê, mirov xwe hînî çandin û kedîkirinê kirin û her bi vî awayî bi şêweyeke hemdemî bidestxistina xwarinê ji xwe re ewle kirin û herdem bûn xwedîxurak. Bi vê bûyerê bingeha hemû şaristaniyê hat lêkirin û riya avabûna gund, bajar, netewe, şahînşahî, hunera nivîsê, wêje, qanûn û zaniyariyê vebû.
Kes ni zane ku rengê van yekemîn cotkarên kurdan çawa bû, çermê wan chi reng bû û bi çi zimanî dipeyivîn. Ev mirov bi hezaran sal berî destpêka dîroka me hatibûn jibîrkirin. Em îro ewana, bi riya agahdariya bermayên pir kêm û kurt û bi riya materiyalên pûç û riziyayî, ku mirov li bin ew girên ku jê re dibêjin (Til) û li Rojhilata Navîn hema li her der û berê têt dîtin, nas dikin. Lê belê hin hestiyên mirov û ajelan, perçena ji alav û navgînan û teneyên zadî, zaniyariyan didine me ku ev mêr û jinên li rojgariya dîroka kevin, rewşa mirovayetiyê ji binî ve, ser û bin kirine û mirovayetiyê ber bi jigirêdayî mayina bi xurakên diyariyên ji xwezayê ta desthilatdarî û kontrolkirina hebûna xurakê, bi herdemî ve birine.
Ev bi hezaran sal e, ku mirov hatine ser ruyê erdê, lê awayê peydakirin û bidestxistina xurakê wan ji destpêkê ve ye, ku her weku xwe maye û hema qet ne guheriye. Mirovên kevn di nav refên biçûk de dijiyan û li xwezayê, çi tişt bi destê wan keta wî dixwarin. Jin û zaro fêkî, dan û zad berhev dikirin, reh û kokê giyê ji erdê hildikişandin û ajelên nekedî yên wekî kûsî û şeytanokan, ku bi hêsanî dikaribûn bigirin ji xwe re digirtin. Mêr û peya jî diçûn nêçîra ew ajel û sewalên ku dikaribûn bikuştana. Carina xwarina wan pir bû, lê birçîbûn her dem li ber deriyê wan digeriya.
Gava refê van mirovên kovî xwarina ku bi dest ve xistibûn dixwarin û gava tiştekî xwarinê li dewr û berê wan ne dima, hingê ji wir bar dikirin û diçûn û koçê ciyekî dinê dikirin.
Pir hêdî hêdî, di navbera zemanek dirêj wek bi deh hezaran sal, mirovan têknîk peydakirin û bi destxistina xurakê xwe baştir kirin. Ji xwe re alav, navgîn û çekên baştir peyda kirin. Di nêçîrê de jêhatîtir bûn û zanebûna wan, li ser giya û hêşinahiyê pirtir bûbû. Hema bi nêzîkî 9000 sal berî Îsa'yî, êdî hin refên mirovên kovî bêyî ku koçê vir û wir bikin, xwe hînî jiyanek dêmanî kiribûn.
Ev yek tenê li wan dewr û berên dunyayê diqewimîn, ku li wan deran, ne serma û ne jî germayiyeke xedar hebû û yek ji van ciyên ku ji van mirovên kovî re bûbû Baxê Îremê; Kurdistan bû. Li vî ciyî pez li nav mêrgên xwedî giya û hêşinayiyên bilind -Ew giya û hêşinayiya îroyîn ku em jê re dibêjin genim ê bi simbil ku teneyê zadî dide- ji xwe re diçêriyan." Bi kurtî: Kurdistan buhuşta serzemîn bûye.
Rastiya ku Kurdistan dayik û dergûşa şaristaniyê ye, ne tiştekî wisa nû ye ku hîna taze hatiye kifşkirin û gotin. Ev rastî hema nêzîkî sed salan e, ku li ser devê zaniyarên pêş de û bijar de, yên hevdemî ye. Ji Darwîn'ê bigire ku gotiye "ajel û sewal cara yekê, li bakura Mezopotamyayê hatiye kedîkirin", ta programên radyoyî û televîzyonî, hemû li ser vê rastiyê leqirdî kirine û hîna jî dikin.
Lê belê hemû jî, dema li ser vê mijarê dipeyivin, kes gotina Kurdistanê nahêne ser lêvên xwe û na bêje "Kurdistan". Hemû jî ji ber astenga ramyarî û siyasî, gotine û dibêjin yan "bakurê Iraqê", yan "Mezopotamiya" yan jî "Başûrê Rohelatî Tirkiyê". Tiştê ku vê têksta li ber me, ji wan ên dinan cihê dike ew e, ku li vê tekstê nivîsevanê hêja û bi rûmet ê Amerîkî Harry G Nickles, li her xal û ciyên grîng de, wî rastiyê ne veşartiye û navê Kurdistanê zikr kiriye !.
Ev nivîs di sala 1969'ê hatiye nivîsîn û kad û behsa xebata grûbek zaniyarên Amerîkî ya li bin serokatiya arkeologîst Robert J. Braidwood ji University of Chicago dike ku sala 1948'ê çûye Kurdistana Başûrî û gundekî Kerkûkê ku jê re dibêjin Cermo. Li vî gundî bi kolana erdê bi 7 meter û nîv, lêkolînek arkeologîkî kirine. Di encama vê lêkolînê de fêm kirine ku, berî zayina Isa'yî bi nêzîkî 7 hezar salan, li vî gundî mirovan erd ajotine, ajel û sewalan xwedî kirine. Anku bêhtir ji 9 hezar sal berî zemanê me !.
Vêca li vir dixwazim li ser vê yekê vî tishtî bibêjim: Ta neha ji ber hin sedemên neyînî û menfî, lêkolîner û zaniyarên me kurdan ni karibûne li ser dîroka me lêbikolin û binivîsin. Lê belê ji vir û pê ve min hêvîdariyek mezin heye ku zaniyar û rewşenbîrên milletê me, bikaribin xebat û lêkolînên layiqê dîroka milletê me yê wisan kevin û wisan mezin bikin û em tiştên welê, ne ji devê xelkê bibihîsin. Xwezî bi wê rojê ku, me berî her kesî şarezayî û haydarî ji van tiştan hebûya.
(Dumahîk tê..)

Çavkanî - Spartek - Bıneretın - Belgename:

1- Darvin, Charles/The Origin of Species, 1859. (çavkaniya derbareyê Kedîkirina Ajel û Sewalan-hesp, Kedîkirina Ajel û Sewalan/Domestication of Animals).
2- Wigram, Edgar T. A./The Cradle of Mankind-Life in Eastern Kurdistan, London 1914. (çavkaniya derbareyê avabûna mal, gund û bajarên yekemîn li cîhanê) .
3- Child, Gordon/What Happened in History, 1942. (çavkaniya derbareyê dîroka çandinê bi destê mirovên (jinên) Kurdistana dîrokî: Þoresa Çandinê-Agrar Revolution) .
4- Braidwood, Robert J./ American Anthropological Association, University of Chicago, The Jarmo Projekt 1948. (çavkaniya derbareyê çandina genimî û kedîkirina ajel û sewalan - Agrar Revolution / Domestication of Animals) .
5- Braidwood, Robert J. / Prehistoric Investigation in Iraqi Kurdistan, 1960, (çavkaniya derbareyê Þoresa çandina Genimî û Kedîkirina Ajel û Sewalan - Agrar Revolution and Domestication of Animals)
6- Nickles, Harry G/ Middle Eastern Cooking/ The Food That Launched Civilisation, 1969. (çavkaniya derbareyê çandina genimî û kedîkirina ajel û sewalan - Agrar Revolution/ Domestication of Animals)
7- Scıence, Site of Einkorn Wheat Domestication Identified by DNA Fingerprinting, 1312-1314, 14-11-1997. (çavkanî, spartek û belgenameya zanistî derbareyê reh û koka genimê cîhanê ji Çiyayê Qerac -Amîda- têt.
8- Prof Stuart Piggot/ The Beginnings of Wheeled Transport System. Scientific American, July 1968, p. 82-90. (çavkaniya derbareyê pevxistina yekemîn dolab/çerx li mêjûyê mirovayetiyê).
9- Încîl; Afirandin (2, 8 - 15), Her wekî din jî nimandinên Pirtûka Pîroz a Kevin derbareyê Horiyên Herranê.