Yekgirtinî arezûmendane le Iraqêkî fîdiralî yekgirtû da çareser e nek tenha bo kêşey kurd bellko bo kêşey Iraqîş

Mesûd Barzanî

Maweyek e hest be nîgeranî û narrehetîyek dekem sebaret be meseley fîdiralliyet û ayîndey Iraq û kurd, boye be pêwîstim zanî lem witare da rawboçûn û têgeyiştinî xom lemerr çoniyetî çareserkirdinî ew kêşeye û herweha bunyatnanî Iraqêkî dîmukratî perlemanî fîdirallî firehizbî bixeme rû, pêşim xoş e her layekêk û kesêk eger têbînîyekî le ser ew rawiboçûney min heye ba billawî bikatewe bo ewey hemûman bigeyne qenaetêkî hawbeş.

Kêşey kurd be teniya kêşey hawllatîbûn nîye ta le kêşî dîmukrasî da be niwênerayetî em layen û ew layen çareser bikirê, kêşey kurd dozêkî siyasî û nîştimanî û neteweyî ye ke nîştimanekey (Kurdistan) bebê arezûy xoy û diway yekem cengî cîhanî be ser çend willat da dabeşkira û, le encam da ew kêşey ke êsta be Kurdistanî Iraq naw debirrê xiraye ser Iraq, be dirêjayî ew maweyeş hikumete yek le diway yekekanî Bexda her kê bûbê, be dirrindetirîn şêwe hewllî lenawbirdinî kurd û şêwandinî dîmografiyay Kurdistanî dawe û regestperistane daxwazîyekanî gelî kurd le jêr pê nawe û be hukmî agir û asin dirêjey be parastinî desellatekey dawe, bebê ewey hîç îtîbarêk bo kurd weku neteweyekî xawen mêjû û jiyaru xak dabinê, yan reçawî ew raspardane bikat ke le katî pirosey likandinda amajeyan pêkirawe.

Desellatdaranî Bexda ber le geyiştin be desellat diruşmî azadîyan helldegirt û bellêniyan be kurd deda, bellam katê degeyiştine ser kursî hukim, lew bellên û diruşmey xoyan paşgez debûnewe û dekewtine dijayetî yan rasttir qirrkirdinî gelî kurd.

Ke wate be dirêjayî mêjûy dirustbûnî Iraq, kurd xedrêkî gewrey lêkirawe, min namewê biçime naw wirdekarî ew xedrewe, bellam wek encam û begewahîdanî dost û dujminan, kurd xedrêkî leradebederî lêkirawe û be hîç şêweyekîş ew derfetey pê nedirawe ta wek hawbeşêkî ew nîştimane hellsukewt bikat û rollî hawllatî pileyek bibînê û ew xedreş roj le diway roj ziyatir bûye ta geyiştote ew radeye ke çîtir ew gele xorragire netwanê bergey ew xedre bigrê, boye be hîmetî rolle dilsoz û be emekekanî tiwanî bergirî le bûnî xoy û xakekey bikat û gewretirîn şoriş le mêjûy pirr serwerî xoy da berpa bikat, ke ewîş şorişî mezinî eylûl e ke ciya le hemû raperrîn û şorişekanî pêşûy kurd, bû be şorişêkî sertaserî.

Eger be pêy serdem seyrî ew şorişe mezine bikeyn detwanîn billêyin şorişeke şorişêkî gewre û diyar bû, birrwa û jiyanêkî nwêy bexşiye gelî Kurdistan, herweha amancekanî ron û aşkira bûn, gotarêkî siyasîy yekgirtû le Kurdistan hebû, ke guzariştî le êş û azar û xwast û wîstî hemû gelî Kurdistan dekird, tek le nawçeyekî bertesk û diyarîkiraw.

Gewreyî şorişî eylûl, cige le wey ke werçerxanêkî gewre bû le mêjûy gelekeman da, tiwanîbûy zorbey xellkî Kurdistan be hemû parçekanîyewe be ciyawazî ayîn û mezheb û netewe le jêr çetrî şorriş da kobikatewe. Le rastî da gelî kurd le şorrişe da xwênêkî zorî le pênaw we desthênanî mafekanî da bext kird û zehmetêkî zorîşî kêşa, diruşmî ew kat dîmukratî bo Iraq û otonomî bo Kurdistan bû, çunke şorriş lew bawerre da bû ke dîmukratîyet take zamine bo wedest hênanî mafe rewakanî gelî kurd.

Dûr le rastî nîye ger billêyin serkirdey neteweyî Mistefa Barzanî be hîkmet û lêhatûyî xoy tiwanî şorriş le qonaxêkewe bo qonaxêkî dîke bigwazêtewe, ta geyişte ewey le sallî (1970) da destkewtêkî mezin bo kurd wedest bênê ke lemêjûy gelî Kurdistan da be destkewtêkî bê wêne le qellem dedirê.

Bellam le ber ewey rijêm esllen bawerrî bew rêkkewtine nebû û le jêr fişarî çend hoyekî naw hizbî beisewe morî kirdibû, eme sererray ew hemû xesllet û faktere başaney şorrişî eylûl û pantayiye firawanekey way kird hemû layek behy dereweş le ser têkdanî şorriş rêk bikewin û îtir niskoy sallît (1975) hate arawe.

Hikumetî Bexda û ew willataney ke beşdarîyan le hênanekayey nisko kird ewey ke hisabiyan bo nekirdibû ew îrade pollayîney gelî kurd bû, ke Barzanîy nemir be dirêjayî jiyanî xoy ledill û derûnî er takêkî kurd çespandibûy, boye ewendey pê neçû her ew gele têkoşere tiwanî şorrişî gullan wek dirêjepêder û tewawkerêkî şorrişî eylûl berpa bikat.

Be dirêjayî qonaxî şorrişî gullanîş kurd tûşî dû karesatî cergbirr bû ke yekêkiyan karesatî Hellebce û ewîtiriyan karesatî enfal bû, ke be daxewe sercem willatanî cîhan xoyan lê bêdeng kird, le bîrme paş karesatî Hellebce le seferêkî xom da bo derewey willat, hewêllêkî zorim da ke dije hellwêstêkî cîhanî dij be karesateke kobikemewe, bellam lew hewllim da tecawibêkî wam nedît, çunke hîç layenêk yan dewlletêk amade nebû xoy bikate teref û le encam da, karesateke çawpoşî lêkira.

Şerrî Iraq-Êran û diwatirîş şerrî Kuwêt, dû fakterî serekî bûn ke bûne hoy hênane kayey barêkî guncaw bo kurd, ewe bû le beharî sallî (1991) da gel raperrî û azadî wedest hêna.

Lêre da debê supasî hellwêstî her yek le Wîlayete Yekgirtûwekanî Emrîka û Berîtaniya û Turkiya û ew maweye ke Ferensa beşdarî kird, bikeyn, ke her hemûyan tiwanîyan le mawey diwazde sallî rabirdû em gele biparêzin û gelîş be kirdewe selmandî ke eger derfetî bo birrexsê, detwanê be rêkupêkî îdarey xoy bikat.

Ragirtinî parsengî ew diwazde salley rabirdû şitêkî asan nebû, bellku asteng û sext bû, hêzekanî rijêm zor le sinûrî nawçe rizgarkirawekanî ewsa nizîk bûn, her cimucollêkî hêzekanî rijêm debûwe hoy dirustbûnî pişêwîyekî dîke bo gelekeman, ew willataney ke beşdarîyan le parastinî gelekeman dekird pêyan degutîn nabê be hîç şêweyek berengarî ew hêzane bin, eger ewanîş pelamariyan dan, be xoman û le katî pêwîst da berperçiyan dedeynewe, emeş eger nexwazma rûydaba gelekeman tûşî karesatêkî wek korrewekey sallî (1991) debû û ewe, boye be her şêweyek debwaye parsengeke bo berjewendî gelekeman biparêzîn û em kareş zor asan nebû.

Paş rûdawekey 11 î sêptemberî 2001 î Wîlayete Yekgirtûwekanî Emrîka û birryarî hawpeymanan be rûxandinî rijêmî pêşû û paş ewey ke dillniya bûyn wek carî caran le nîwey rêga becêman nahêllin, wek Partî be hemû qursayiyekî xoman beşdarî rizgarkirdinî Iraqman kird û lew pênaweş da qurbanî û xwênêkî zorman daw be şanazîyeweş dellêm rizgarkirdinî herdû parêzgay Mûsill û Kerkûk be şêweyekî binerretî bo pêşmergey Kurdistan degerrêtewe.

Le rrastî da mebest le pirosey rizgarkirdinî Iraq û beşdarî pêşmergey Kurdistan tena bo rûxandinî rijêmî beisî nebû, belku bo dabînkirdinî mafekanî gelî Kurdistan bû, le ser hêle serekîyekanî Iraqî ayîndeş rêkkewtinêkî ron û aşkira hebû, boye wîstî her layek ke amancî yekxistinî Iraq bê, debê pabendî ew hêlle serekiyane bêt û taybetmendêtî herêmî Kurdistan wek xak û netewew gell bête parastin.

Barî êsta ciyawazîyekî tewawî legell barekanî pêştir heye, be taybetî paş ewey kurd dûr le desellatî nawendî tiwanî beşêkî zorî Kurdistanî Iraq rizgar bikat û le berrêwebirdinî karubarî xoy serkewtin wedest bênê û çend damudezgayekî komellgey medenî dabimezirênê wek perleman û hikumet ke dû destkewtî zor gewren, emrro kurd be hemû tiwanayekîyewe ew destkewte gewrane be hê xoy dezanê, be xwênî rolle bewefakanî xoy hatûnete dî û amadeş e le pênaw parastiniyan da qurbanî be zor şitî behadar bidat û dûr le karesat û bîrewerî tall, jiyanêkî geşedar bo ayîndey rollekanî xoy dabîn bikat.

Ew barey ke êsta kurdî tê da ye zor nîye, bellku mafêkî reway xoyetî û pişt be pirensîpekanî çarey xonûsîn debestê, ke beşêk e le rêsakanî yasay nêwdewlletî, kurdîş paş diwazde sallî hukimrranî dûr le hikumetî Bexda, kemtir lem bare qebûll nakat û çawîşî birrîwete nawçekanî dîkey Kurdistan ke pêş rizgarkirdinî Iraq le jêr rikêfî desellatî nawendî nebûn.

Ewaney ke bayex be meseley Iraqêkî yekgirtû deden, debê ewe baş bizanin ke zor zehmet bû gelêkî wek kurd paş ew hemû karesat û mallwêranî û derbederîye qenaet bewe bênê ke hemdîsan le çiwarçêwey Iraq da bimênêtewe, em birryarey kurdîş debê be çawêkî rêzewe le layen bira erebekanmanewe seyr bikirê û naşibê beramber her mafêkî kurd le çiwarçêwey Iraq da dûdill bin.

Mebestim lew derbirrîne ewe ye ke êsta çend layenêkî Iraqî û ta radeyekîş biyanî bas le fîdiralliyetî parêzgakan deken, ke emeş le layen gelî kurdewe meqbûll nîye, kurd be dirêjayî mêjû xebatî bo ewe nekirdûe ke parêzga kurdîyekan le yektir ciya bikirênewe, bellku xebatî bo ewe kirdûwe ke sinûre mêjûyîekey Kurdistan bête parastin, nek hellweşandinewey, eger be pêy fîdiralliyetî parêzgakan bêt, xo deskewtî kurd le sallî (1970) zortir bû lewey ke êsta bangeşey bo dekirê.

Çareserkirdinî kêşey Iraq nabê dûr le çareserkirdinî kêşey kurd bê, kurd ke xawenî kêşey xoyetî pêy wa ye fîdiralliyet baştirîn çareser e bo kêşekey, boye her hikumetêkî ayînde pêwîst e xoy le helle xokêjekan dûr bixatewe, ke pêştir hikumete yek le diway yekekanî Bexda têy kewtin û, hewllî eweş neda îradeye le hêzêkî gewre û le bin nehatûwe hellqullawe, ke hîç şêweyek rê bewe nada îradekey ke xoy le îradey Perlemanî Kurdistan debînêtewe, pişt giwê bixirê.

Boye rêzgirtin lew îradeye û pesendkirdinî bîrokey yekgirtinî arezûmendaney herdu gelî ereb û kurd le Iraqêkî êkgirtû da çareser e, nek tenha bo kêşey kurd, bellku bo kêşey Iraqîş.

Ew fîdiralliyetî ke kurd daway deka û Perlemanî Kurdistanîş birryarî le ser dawe, fîdiralliyetêkî siyasî ye be mana cografî û neteweyiyekey ke tiyay da kurd mafî îdarekirdinî karubarî herêmekey xoy hebê û gişt desellat û berpirsiyarêtî xoy mumarese bikat, legell zaminkirdinî hemû mafekanî bira turkman û kildoaşûrîyekan û hemû azadîy mezhebî û ayînî, ewîş be pêy destûrî xocêyî herêm û destûrî nawendî dewllet, ke emeş be kirdewe rêy pê deda beşdarî birryar wergirtinî siyasî bikat nek tenha le herêmekey xoy, bellku le tewawî dewlletî fîdirallî Iraq da.

Ke basî fîdiralliyetîş dekeyn debê kêşey Kerkûk û şiwêne taze rizgarkirawekanî dîkey Kurdistanman le bîr neçê, çunke ew şar û şaroçkane pêştir û îsta xemêkî serekî kurd bûn, ke kurdîş dawayan dekat be taybetî sebaret be Kerkûk, le ber ewe nîye ke şarêkî newtî bê, wek hendê layen boy deçin, bellku le ber ewe ye ew şare û şaru şarroçkekanî dîke beşêkî giringî mêjûy kurd in û parçeyek in le sinûrî îdarî Kurdistan û, be dirêjayî mêjûy dewlletî Êraqîş ew şar û şaroçkane tûşî coreha siyasetî beerebikirdin û koçî zoremilê û paktawî regezî biwîne, be taybetîş paş beyannamey 11 î adarî otonomî, ke em siyaseteş ekêk bûwe lew hokaraney ke bû hoy dûbare şerr despêkirdinewe le sallî 1974 da.

Be kurt û kurmancî ême zorman le la mebeste birayetî kurd û ereb biparêzîn, zorîşman pê nexoş e beha hawbeşekanî nêwaniyan wek amancêkî serekî bêne parastin, boye barî Iraqî ayînde debê be hawbeşî kurd û ereb û pêkewe jiyanî arezûmendane be rrêwe biçêt, ke tiyay da taybetmendêtî gelî Kurdistan le berçaw bigîrê û naşibê be hîç şêweyek bîr le şêwazêkî sepêniraw le ser gelî Kurdistan bikirê, çunke be tekîdewe dellêm encamêkî xirapî lê dekewêtewe û hezîş nakeyn kurd naçar bikirêt pena bo xiyaratî tir bibat. Ême be hemû tiwanayekman bergirî le Iraqêkî yekgirtû dekeyn, bellam be mercêk Êraqêkî dîmukratî perlemanî fîdirallî bêt.


Têbînî
Serokê Partiya Demokrat ya Kurdistanê Mesûd Barzanî ev nivîsar 18-ê kanûna-pêşiyê sala 2003-yê nivîsiye û di rojnameya "Xebat" de hatiye belavkirin. Me tîpên wê ji erebî bo latînî guhastin.