Pirsa Kurdan bi çavên “demokratekî” ereb

Ahmed Abdalo

Her di çi demê de em Kurd gotarekê di rojname an jî di kovarekê de dibînin ku li ser pirsa Kurdan nivîsiye, hema yekser em wê dixwînin û hin kes jî wan gotaran dixin nav erş‏îfa xwe. Lê demê pitûkeke qalind û qelew bête weş‏andin, em wê ji xwe re dikirin û bê aram dixwînin. Vê gavê ez jî ji xwendevanên “Pênûs-ê” re dixwazim li ser Pirtûkeka “Mafên mirovî û demokrasî li Sûriyê”, ya ku ji aliyê Komîta Erebî ya Mafên Mirovî û bi pi‏ştgiriya Komîta Ewropî ya Mafên Mirovî di sala 2001-an de derçûye, binivîsim.
Ev pirtûk bi nivîsên 18 rew‏şenbîr û ronakbîrên ereb ên sûrî  hatiya we‏şandin, wek Eslan Ebdulkerîm, Cad el-Kerîm el-Cuba’î, Ebdulrezaq Îd, Muhamed Îsam Dîmeş‏qî, Heysem Mena’, Heysem el-Malê’h, Muhamed Necatî Teyara, Kerîm Ebu-Helawe, Fayêz Sara, Amêr Mehmûd, Semîr el-Adilî û gelekên din. Herweha xanima bi rêz dr. Viyolêt Dagêr, seroka Komîta Erebî ya Mafên Mirov, bi pê‏şgotineke fereh û nirxdar ev pirtûk xemilandiye. Wê xwe gelek westandiye ta ku gotar û berhemên pirtûkê û rewş‏ û pergala siyasî, civakî û yasayî ya Sûriyê‏ bide nasîn.
Ez jî dixwazim sernavên hin gotaran bînim zimên, wek nimûne bingehên civakî yên guhartinên siyasî, saziya totalîtar, partiyên siyasî, tevgera mafên mirovî, siyaseta ragihandinê; ragihandin, çand, perwerde û xwendin;  rew‏şa xortan, pirsa kêmnetewan, û gelek gotarên din.
Wek ji navnî‏şanên nivîskar û gotaran xuya dibe eve komek ji komên pêla demokrasiyê li Sûriyê ye û gotarên wan kesayetiyan tevgera demokrasiyê li vî welatî belû dike. Evan kesan di demeke ne dûr de, bi riya nameyên ji serokatiya dewletê re û hevpeyvînên di mediya Ereban de, bala gelek mirovan kiş‏and ser pergala hundir ya dewletê, ji ber ku ta demeke nêzîk Sûriyê bû bû yek ji wan welatên ku hundirê wê ne dihat naskirin; lepa hesinî ya saziyên parastinê ew ji her alî de dorpêç kiri bû, ta radayekê ku her çi kesî xwe berda qada xebatê ta ku bandora saziyên parastinê nerm bike an jî kêm bike, ew êdî dibû berdevkê neyar û dijminan, ew davêtin binê zîndanan û bi dehê salan kesî nizanî bû çi bi serê wan tê. Welat bû bû qada talan û dugi‏şan beranberî mafên mirovî û civaka bajarvanî. Wek ku diyar e, bandora saziyên parastinê bi giranî xwe daye ser rew‏şa gelê kurd, ji ber hindê nêrîn û ramana rew‏şenbîrên pêla dêmokrasiyê ji bo me Kurdan gelek girîng in. Eger saziya dewletê bi nêrîneke tund, sert û ‏şofen li hember tevgera gelê kurd radiweste û mafê Kurdan binpê dike, de ka bê nûnerên dêmokrasiyê ji bo çareserkirina pirsa Kurdan li Sûriyê çi dibêjin. Ma gelo tu bernameyên amede ji bo çareserkirina pirsa Kurdan li Sûriyê li ba wan hene.
Her çendî tê zanîn ku pirsa kurdî yekser bi avakirina sîstemeke dêmokrasî ve girêdayî ye, ji ber hindê nêrîna nûnerên pêla dêmokrasiyê ji bo tevgera gelê kurd girîng e, lewre ku herdu alî ji bo yek armancê dixebitin.
Di wê pirtûkê de tenê nivîskarekî xwe bi pirsa “kêmnetewan” li Sûriyê re mijûl kiriye, ew jî birêz Cad el-kerîm el-Cuba’î, nivîskar û lêkolînevan, xwediyê gelek pirtûk û gotarên rengareng, herweha ew sekreterê paya bilind ya Komîteyên Vejîna Civaka Bajarvanî li Sûriyê ye. Evî kesî xwe ji bo pirsa kêmnetewan li Sûriyê pir westandiye. Ewî ev pirs ji her alî ve vekolandiye. Ti‏ştê herî balkêş jî‏ ew e ku, li gor nêrîna Cad el-Kerîm el-Cuba’î, “ne durust e em bêjin ku gel li komara ereb a Sûriyê beş‏eke ji netewa erebî ye, belê ya durust ew e ku em bêjin ku erebên Sûriyê be‏şek ji netewa ereb e. Bi vî rengî me bi ‏şêweyekî yasayî hebûna komên netewên ne ereb li Sûriyê çespand, û bi vê çespandinê me pirsa netewan danî ser riya çareserkirinê, ji ber ku naskirina hebûna kêmnetewan dike ku pirsek heye hewcedarê çareserkirinê ye”. Herweha Cad el-Kerîm el-Cûba’ di gotara xwe de dibêje ku  “îdeolojîya netewî ya erebî ji ber xwe ve nikane hebûna pirsa kêmnetewan bipejirîne, ji ber ku ew îdeolojiyeke girtî û ne dîrokî ye. Nekanîna pejirandina pirsa kêmnetewan bû bû bersiva serpêhatiyên têkçûnên leş‏kerî û siyasî yên Ereban li ser qada ‏şerî ya derve”. Herweha Cad el-Kerîm el-Cuba’î di gotara xwe de berdewam dike û dibêje ku “bingeha nepejirandina piraniya Ereban ji kêşeya kêmneteweyên di nav welatên Ereban de, û bi taybetî kesên ku ramana xwe bi îdêolojiya netewî ve girêda bûn ne dikarîn hebûna netewên din nas bikin, ji ber tengiya ramana wan ji aliyekî ve û ji aliyê din ve hestê têkçûnê, ji ber têkçûn û serpêhatiyên li ser eniya ‏şerî ya derve, rew‏şenbîrê îdêolojiya erebî dabû ber lêmi‏şta wendakirinê”.
Nivîskar di gotara xwe dibêje ku civaka Sûriyê yek ji wan civakan e, yên ku gelek rengareng e û di heman demê de jî aram e, ji ber ku piraniya kesên welêt bi netewa xwe Ereb in û bi ola xwe sunî ne. Çimku hejmara Erebên misilman % 80,1, ji wan % 64,3 misilmanên sunî ne, % 11,6 elewî ne, % 8 îsmaîlî ne, % 0,4 ‏şî’î ne û % 3 jî diruzî ne. Eger em Kurdan bidin ser hejmara misilmanan, ku ew jî sunî ne, emê bibînin ku hejmara misilmanên sunî li seranserî welêt dibe % 71,3. Lê Erebên file % 8,9 ji Sûriyan in, ji wan % 4 romên orthodoks in (yonanên orthodoks), % 1,3 romên katolîk in (yonanên katolîk), % 1,3 suriyen-orthodoks in, % 0,05 suriyen-katolîk in, % 0,04 mewrinî ne, % 0,04 protestant in û % 0,07 keldan in. Eger em Ermeniyan, ku hejmara wan % 4 bidin ser hejmara filan, file di welêt de dibin % 12,9 ji sûriyan, herweha li welêt hejmareke gelek biçûk ya ezîdî û cihuyan ku % 0,05 heye. Li ser eniya netewî, Ereb % 89, Kurd % 7 û Ermen û ‏Çerkes % 4 in. Li gor van hejmaran em dibînin ku hêmanên yekîtiya ni‏ştimanî gelek xort in û ne hêsan e ku ev yekîtî bête birîn, lê ew ne ti‏ştekî ji jor ve hatiya, belê ew bi xwe xebateke bê dawiya dibe ku mirov ji bo wê herdem bixebite ta ku wê qezenc bike. Yek ji mercên qezencê – li gor Cad el-Kerîm el-Cuba’î – îro yekîtiya yasaya Sûriyê û bi taybetî yasaya zewacê, ti‏ştekî pir balkê‏ş e û di heman demê de jî ne durust e ku di welatekî, ku xwe ber bi nûjenbûn û bajarvaniyê de amede dike, de gelek rengên qanûnên zewacê hebin. Belê yek ji mercên yekîtiya civakê yekbûna yasayê ye. Helbet civak bi qanûn û rêwresman nayê guhartin, lê gelek girîng e ku nêrîna ku em pê cîhanê û civakê dibînin bête guhartin. Em li Sûriyê hewcedarî ‏şoreşeke kopêrnîkosî ne. Kopêrnîkos sîstema gerdûnî neguhart, belê wî tenê nêrîn guhart, pê re jî hertiş‏t di mejî û hi‏şê mirovî de hate guhartin.
Ji bilî rûni‏ştevanên sûrî yên kurd tu komên olî, mezhebî, netewî an jî zimanî-çandî zor û zordariyê nabînin, belê ew ‏şêweyên zordestiya li dijî Kurdan ta radeyekê karine ne qanûnî û ne jî destdûrî ne, ku hin karmendên saziyên herêmî, û bi taybetî yên parastinê, pê radibin. Tenê projeya “Kembera erebî” û ki‏şandina nasnameya Sûriyê ji 16000 [!] Kurd li gor serjimartina 1962-an pêkanînên navendî ne. Ev pirsa ta nuha ne hatiye çareserkirin û ew hewcedarî çareseriyeke di çarçewa destdûrê de ye.
Hêjayî gotinê ye em bêjin ku Kurdên Sûriyê li herêmên ji hev dûr û cuda rûdinin –li paytextê û li bakur û rojhilatê welêt; piraniya wan hatine erebkirin û piraniya wan “Ereban” tu zaravên kurdî nizanin. Ji bilî van ti‏ştan bingeheke hevbeş‏ û serpêhatiyeke dîrokî di navbera Ereb û Kurdan de heye ku kêm mirov dikare Ereban ji Kurdan bike der. Kesine kurd bi germî di qada siyasî ya Sûriyê de xebitîne, ta radayekê ku hin ji wan gihan payine bilind di dezgehên dewletê yên bajarvanî û leş‏kerî de, wekî serok-dewletê Sûriyê, bê ku ev serpêhatî hestên Ereban yên netewî veguhuzîne. Belê Kurd li Sûriyê wek kesên herî ni‏ştimanperwer tên naskirin. Di nav Kurdan de îro tukes otonomiyê dawe nake. Tew li ser cudabûnê axaftn jî tune ye. Lê ti‏ştekî ne normal e ku em Ereb mafê pi‏ştgiriya gelê kurd li Sûriyê bi hevbirayên wan re tune bikin, herweha pêwîst e em mafê Kurdan yê çandî, wek mafê komeke netewî ye taybet ji bo hevgirtina wan ya navxwe, bipejrînin. Heger di nav Kurdan de li Sûriyê kesin hebin ku fanatîkê netewa xwe ne, ew jî wek bersiv li dijî netewperest û ‏şofenên ereb tê xuya kirin. Ji ber hindê pêwîst e em zanîna netewî ya erbî ji bermayîn fanatîzmê paqijbikin. Fanatîzma netewî li her deverekê û di her demekê de nexweş‏iyeke bêderman e.
Yek ji faktorên herî girîng ji dûzkirina têklî û pêwendiyan di navbera piranî û kêmaniyan de –hîn gotin ya el-Cûba’î ye – zewaciya derve, ango zewaca Ereban ji ne Ereban, û zewaca misilmanan ji ne misilmanan. Di bin roniya faktorê zewaca derve de têkliyên Ereb û Kurdan nêzîkî tevlihevbûna civakî tên diyarkirin. Ji bo rastkirina vê yekê divê qanûna zewacê bête guhartin, ji ber ku di mecalê mafên siyasî û şaristanî de tu cudabûn di navbera piranî û kêmaniyan de tune ye [...] Hemo gel ketiye bin saya zordariya dezgehên saziyê û bi taybetî dezgehên parastinê [...] Bi taybetî pi‏ştî 1963-an, ji bilî ew serpêhatiyên li dijî Kurdan, mafên siyasî yê kêmaniyan bi xewn û girêkên îdêolojiya netewî ya erebî ve hatiye girêdan. Ji bo çareseriyê divê îdêolojiya netewî bêt zanistî- û demokrasîkirin.
 
Ev in bi gi‏ştî raman û pêş‏niyarên dêmokratekî nûjen î ereb, ku yek ji wan kesan e, yên ku li Sûriyê gelek kes hêvî û daxwezên xwe bi xebata wan ve girêdidin; yên ku diviya bûn bi ramana xwe ji netewperest û ‏şofenan gelek dûr û cuda bûyana; yên ku pêwîst bû berî herkesî mafên mirovan bi taybetî û mafên neteweyan bi gi‏ştî daxwaz bikirana; yên ku Tevgera Kurd li Sûriyê û herweha hemo daxwazkerên demokrasiyê li Sûriyê hin hêviyên xwe bi xebat û çalakiyên wan ve girêdidin.
Dibe ku ev kesên ha di warê xebata ji bo demokrasiyê, guhartina civakê û rexnekirina îdêolojiya netewî ya erebî de gelek mafdar, ‏şervan û ‏şore‏ger bin, lê di warê mafên gelan de ew kesana nikarin ji çarçewa îdêolojiya xwe ya netewî bi dûr kevin. Weke di rêzên gotarê de diyar dibe ev reng rew‏şenbîr tenê ta sînorên mafê netewan demokrat in, û her di çi demê de axaftin bête ser mafê netewa kurd, ew jî dikevin rêza ‏şofen û fanatîkên netewa ereb. Çawa mirov dikare bibe pi‏ştgirê mafê mirovan, bi dehê salan bibe girtiyê azadiyê û di rewş‏eke dijwar de xebata xwe birdewam bike û ji ramanên xwe şûn ve nekiş‏e; li hember hovîtiya dezgehên saziyê bibe qehreman û bê tirs, dema li ser mafê mirovî bête axaftin, ramanên xwe diyar bike, lê di heman demê de wisa bi tirs, teng û bê ku li gotinên xwe birame dikare li ser mafê neteweyan baxife û çareseriyeke wisa çewt ji pirsa Kurdan re bibîne!?
 
Xala herî sereke ji çewtiyên nivîskarê gotarê ew e ku ew Kurdan wek netewe nabîne, belê ew Kurdan wek kêmnetewe nî‏şan dike. Ez jî dixwazim li vir ji xwendevanan re ronî bikim, ka bê kêmnetewe çi ye. Kêmnetewe be‏şek ji neteweyekê ye, ku ji ber sedemên dîrokî (‏şer û ceng), olî an jî erdnîgarî (serpêhatiyên xuristê mîna erdhejê an jî tofanan) ji cih û warê bav û kalan reviye û li ser xaka miletekî din bi cih û war bûye. Heger em bi vê pîvanê li Kurdên Sûriyê binêrin, ma gelo rast e em ne li ser axa bav û kalên xwe dijîn, ma ne Kurd li herêmên Kurdan li Sûriyê ji berî ku Sûriyê wek dewlet bête sazkirin hene.
 
Xala didoyê, ew dide zanîn ku zimanê Kurdan li Sûriyê tune ye, belê bi ya wî be me Kurdan zimanê xwe wendakiriye û em êdî bûne Ereb.
 
Xala sisiyê, ew cih û warê Kurdan jî serûbin dike.
 
Xala çarê, ew dide zanîn ku hemo kêmnetewe li Sûriyê bê maf in, ev jî ne rast e, ji ber ku ziman û çanda gelek kêmnetewan li Sûriyê tê xwendin û nivîsandin; wek nimûne gelê ermen li Sûriyê dikare bi zimanê xwe bixwîne û dibistanên wan ên taybet ji salan ve hene, herweha di dêran de gelê asûrî dikare zimanê xwe bixwîne. Lê nivîskar nikare bibîne – an jî naxwaze bibîne – ku gelê kurd ji mafê xwendin, bihîstin û nivîsandina bi ziman`e zikmakî bêpar e.
 
Xala pêncê û ya herî balkêş‏ ew e ku nivîskar çareseriyekê ji pirsa kurdî re diyar dike; ew jî ev e: pêwîst e melyonek-didu Kurd bi du melyon ereb re bizewicin û weha pirsa Kurdan êdî bi ‏şêweyekî “a‏ştiyane, dêmokratane û di çarçewa destûrê de” têt çareserkirin.
 
Xala ‏şe‏şan ew e ku nivîskar çewtiyeke hejmarî di warê hijmara Kurdan de dike, gava hejmara Kurdan % 7 ji rûni‏ştevanên Sûriyê dijmêre. Wek tê zanîn çavkaniyên Kurdan gelê kurd li Sûriyê % 11–12 ji sûriyan dibînin, tevî ku ne nivîskarê gotarê û ne jî çavkaniyên Kurdan nikarin hejmareke rast bidin xuyakirin.
 
Ya dawiyê ku mirov pê dirame ew ku eger ramana “demokratan”  li Sûriyê ev reng raman be, mirov nizane ka bê çiqas dem pêwîst e ta ku Tevgera Kurd bikari be “xêzên sor” biçirîne, ta ku bikari be armanca xebata Tevgera Kurd li Sûriyê bi ‏şêweyekî baş‏ û rast bighîne taxên Ereban li Sûriyê, ji bo ku pirsa Kurdan bibe pirsa wan; ta ku careke din em nekivin bin saya xewnên ku qaşo-komonîstên Sûriyê ji bo Kurdan didîtin, wek ku di saya sosyalîzmê de Kurd dê bigihin mafên xwe. Îro jî hin kes dixwazin bêjin: De, kurdo, raweste ta ku em saziyeke demokrat li welêt peyda bikin û piş‏t re emê li ser mafê Kurdan baxifin. Helbet rast e, tenê di bin siya saziyeke demokrat de gelê kurd dikare bigihîne mafên xwe yên netewî, lê tucarî xebata Tevgera Kurd li Sûriyê li pêş‏iya xebata ji bo demokrasiyê ne bûye asteng.
Belê, xebata ji bo demokrasiyê û ya ji bo mafên netewî yên gelê kurd yek xebat e.
 
London, 2003