Awirek li ser pirtûka Evîn Çîçek

“Rêwiyên Araratê – bazirganên mirovan, koç û penaberî”

Ahmet Önal

efrin.net. 12.12.2004

Serdarek ji artêşa Osmanî û dûvre jî şirovekarê Komara Tirkiyê Şevket Sureyya, bûye şahidê reva xelkên sivîlên şerê navbera Osmanî – Rûs û nivîsandiye. Navê wê li ser e « şer ». Gotinên wêranî, qirkirin, mirin û koçê bangewaz dike. Ji wê rojê û heta niha, Kurd ji vê « rêwîtiya dawînehat » an jî ji encamên wê rizgar nebûne.
Bi nivîs û şahidiya Şevket Sureyya tarîfa koçberiyê :
« Me ji daristanên Kosedagê ( girêdayî bajarê Sêwasê) rê girt û me nêzîkayî li bajarê Su dikir. Em rastî koma koçberên ku, ji aliyê eniyê ve dihatin û xwe bi paşde vedikişandin, hatin. Koma koçberan bi giranî dimeşiya. Koma Kalûpîr, jin, zarok tev ji hev westiyayîtir, tev ji hev perîşantir rê dadigirtin. Ta ji hêla Agiriyê, Pasînê, Erzerom û Baybûrtê dihatin. Hinek ji wan ji par ve di rêde bûn. Ji gund û ciyên xwe derketibûn, di vê rêwîtiya dawînehat de, bi hêviya ku wê ev rêwîtiya dûr bi dawî bê geh li vir û geh li wir radiwestiyan. Lê gava lehiya koçberên nuh, ew berbipêş ve didehfandin, cardin diketin ser riya dûr.
Kesî nizanîbû wê ev rêwîtî li ku biqede. Koçber, hertim bi komgirsî ji gundên xwe derdikevin. Garana dewarên xwe didin ber xwe. Gundî hertim dixwazin bi hevre birêkevin. Eynî mirov, bi eynî girêdana hîyerarşîk dixwazin rê û nîzama jiyana xwe di rêde jî berdewam bikin. Lê pir derbasnabe, qefîle parçe dibe. Komgirsî tenha dibe. Berê garana dewêr winda dibe. Ji ber ku rê ne gasîna çêrê ye. Birçî, revok û nijdevan wan derhal winda dikin. Ne tenê dewar, lê şivan û gavan jî winda dibin. Piştre yên dimrin, ên dimînin, ên nexweş dibin, ên riya xwe diguherin....û bi vî awayî hîna meh di ser rêwîtiyê re derbasnebûye ji wê qefîla jîndar, perîşan û jihevdeketî dimînin.
Rewşa koçberên ku em rastî wan hatin jî ev bû. Ne garana dewaran, ne hesp ne jî çêlek nemabûn. Barê zad û zexîrê jî xilasbûbû. Ji erd û zeviyên ku lê rastdihatin firîkên zeroke diçinîn, difiridandin, bi kelandin an qelandina wan dixwestin xwarina xwe bidestxin. Demsal jî ber bi zivistanê ve diçû. Me bajarê Su (girêdayî Sêwasê ye)yê di nava tevliheviyek mahşerê de dît. Hîna di navbera me û eniya şer de cîhê wîlayetekê hebû. Lê, baregeh, menzîl, nexweşxane, tevgerên ku bi pêş û paş tevlihevdibûn, dikir ku meriv nikaribe hewa vir bikşîne hinavên xwe. Kolan, baxçe û hindurê çeman ji komgirsa koçberan mişt bûbûn. Herkesî xwe li cîhekî zeliqandibû.
Me jî xwest em şevê li baxçeyên pişta bajêr derbasbikin. Hîn ku em di tariya şevê de ji xwe re li cîhekî vala digeriyan, me ji nav çîtên baxçeyê kêleka xwe dengê stranek şewat bihîzt. Di nava vê perîşaniyê de ev deng tiştekî ecêb û kesanedî bû. Xwediyê vê stran û dengê şewat heba-neba pîrejinek bû. Em li dora çîtê geriyan. Li binya dara tûwê malbatek koçber cîwar bûbû. Gamêşan xwe dabûn aliyekî. Li navê agirek têhngerm pêxistîbû. Di derûdora rivîn û şewqa vî agirî de sîma du mirovan dixuya. Yek jê kalek jihaldeketî û xwedya stranê jî pîrejinek bû. Çavê pîrêjinê girtîbûn, destên xwe wek tempo li kabokên xwe dixistin, ser û gewdê xwe çepûrast dihejand û xwe dabû ahenga strana xwe. Digiriya, hêsir û rondikên çavên wê sînga wê şilkiribû.Tiştê digot jî ne stran bû. Ev yekemcar bû ku min li Rojhilatê Anadolê bi meqam û stranbêjî giriyê jinan didît, lê piştre min pir dît. Me sê hevalan bi bêdengî xwe da dora êgir. Kalemêr dengê xwe nekir, pîrejinê jî ne em dîtin ne nedîtin. Lê berdewamî muzîka xweya ecêb kir. Porê wê bûbû wek kulêv û bi xwêdana aniya wê ve zeliqî bû. Qermîçonkên rûyê wê di şewqa rivîna êgir de kûrtir û çîlekêştir dixuya. Tiştê ku bi meqam digot, macera û serpêhatiya wan a êşdar bû. Cîhûwarê lipaşmayî, meferên tê re derbasbûne, riyên dûr, zarokên windabûyî, pez û dewarên telefbûyî, birçîbûn, bêhêvîtî, hertişt di vî dengî de dihat zimên. Gund, bajar, mirov, heywan tev bi navên xwe dihatin gotin. Mirov digot qey hozanek ji sedsala yekeme ku li kolanan qesîde û efsaneyên dîrokî dixwîne.
Ev macera, ji çîrokên ku, dê û bavê min di mezela(oda) meya piçûk a li taxek ji taxên Edîrneyê ji min re digotin,ne cuda bû. Li vir tenê sefalet kûrtir bû. Rêyên koçberiyê dirêjtir bûn. Lê, cîhûwarên bişûndemayî, tarûmarbûna malbatê, xîreta mirovatiya dibinlingande perçiqandî, hêviyên windabûyî, tev, tev eynî wek ên ku min di zaroktiya xwe de guhdar kiribûn. Belkû pîrka min jî bi vî awayî giriyabû. Belkû gamêşên me jî wilo jarbûn. Kalkê min belkû dişibya vî kalê bi rîh. Belkû ew jî di koçberiya xwe de wilo kişyabûn, wilo belabûbûn. Ev agir ji min re qet biyan nedikat.Bavê min jî belkû di binê darekê weha de şevên wilo derbaskiribûn.Dengê pîrejina bi derd û keder hêdî hêdî kêm û sivik bû. Dawiya muzîka wê, bû kelegirî û neqrîskên vemirî. Serê wê xiliya ser sînga wê. Piştre serê xwe xist nav destên xwe, hejandinên bêdeng hinekî din jî berdewam kir. Ji hêla Erzeromê dihatin. Nizanîbûn bê wê bi kude biçin jî. Heger miribana belkû ji «minneta can » re bihesibandana. Zarok windabûbûn, xwedî belabûbûn, lê ew hîna dijiyan...
Wek ku ji her koçberê nûhatî tê pirsîn, kalemêr pirsa nûçeyan ji me kir. Piştre hin pirsên din jî rêzkirin û serê xwe çepûrast hejand. Kesên ku hevqasî bi axê ve girêdayîne ger rojekê ji wir qutbibin, birastî jî peyv û gotina ku derd û êşa wan bîne zimên nayê dîtin. Gava pîrejin bi meqamê stranê re digrî û kalemêr serê xwe bi herdû aliyan ve dihejîne, ez êşa wan baş fêmdikim. Ez jî zarokê koçberiyê bûm. Koç û koçber herwextî bi min re his û şopên kûr şiyar dikin. Çîrokên koçberiyê, manzarayên koçkirinê, di nav bîranînên zaroktiya min de hertim jîndar mane. Lê ez tuwextî nefikirîm ku wê koçberî bibe sefaletek weha kûr » ( Şevket Sureyya Aydemir / zilamê li avê digere/pirtûkxaneya Remzî / Îstanbûl 1993)

Her hêz, ji eniya xwe nêzîkî polîtîka koçberiyê dibe. Lê yên ku zehmetiyan dikşînin, penaber dibin, perîşan û sersefîl dibin, ew xelk e ku ji xaka xweya dîrokî tên avêtin. Rayedarên Tirk, gelê Kurd jî xist nav qirkirinên xweyên dîrokî û bi polîtîka nîjadperest û şovenî, bi koçberî û revandinî, bêKurdkirina Asya û Mezopotamya û paqijiya etnîkî hertim di polîtîka xwe de jîndar hişt. Bi kurtayî ; Bi koçberkirin û qirkirin-jenosîd kare bê binavkirin. Afirmendên koçberiyê, bandora koçberiya li ser kesayetiyê baş zanin û hosteyên ceribandî ne. Hertişt bi zanyarî destnîşan bûye. Polîtîka qirkirinek bi sîstem, plan û bernameyî hebû, heye.

Koçberiya Kurdan, ku gihaye heta bi Ewrûpa, Amerîka û hindurê Awustralyayê, parçeyek ji polîtîka me ya qirkirinê ye û ev ne nuh e. Bi projeyên burokratên Osmanî yên leşkerî û sivîl, ku Ankara ji xwe re kiribûn navend, ket jiyanê, hat xebitandin. Li himber gelên din hat bikaranîn. Bingeha wê qirkirinê dighê gelên Ermenî, Pontusî, Asûrî-Keldanî.
Di sedsala 19an de, bi hakimiya Fransa, Îngilîztan, Almanya û Rûsya bi rayedarên împaratoriya Osmanî re, di derbarê çareserkirina pirsgirêkên gelê Ermenî de lihevhatinekê dikin. Padîşahê Osmanî û xebatkarên xwe vê lihevhatinê naxin jiyanê. Bi sedemên bêmane dixwazin vê bidin jibîrkirin, sarkirin û bera nav pêvajokê didin. Bi Ermenî û gelên cîran re, bi taybet bi Kurdan re zixt, hevêrîş û pirsgirêk destpêdikin. Dijminatî bi pêşdikeve. Karbidest wan provake dikin, dihêlin ku bi hev dakevin. Di 1915an de bi alîkariya karbidestên Almanî, Enver-Cemal-Talat paşayên ku Osmanî dixin şer, dîsa bi alîkariya karbidestên Almanî, bêyî ku veşêrin, qirkirina Ermeniyan pêktînin. Gotina « Hesp pêhnoyî bûn û ciwanî (conî) di navre çûn » ji bo serpêhatiya gelê Ermenî hat bilêvkirin. Ji bo karbidestên welatên pêşketî berjewendiyên netewî di ser hertiştî re ye. Ermenî feda kirin. Qirkirin û koçberî bi hevre jiyandar bûn.

Divê Kurdên îro, paşerojê bikin mînak, li gor wê helwestê deynin û tu hêviyê ji polîtîkmedarên welatên pêşketî nekin. Fikra « Îttîhat û Terakî », « Teşkîlat-i- Mahsûsa » hîna dajo. Kesayet hatin guhertin lê proje hê di jiyanê de ne. Bi salane bikaranînên polîtîka grûba şerê taybet heye. Têkiliyên Rojavayiyan bi Komara Tirkiyê re aborî û polîtîk in, û ev ji bo nedîtina rastiya pirsa Kurd têr dike. Êşa ku îro tê kişandin, berhema dewlet û sînorên ku wan di 1923an de avakirine. Kurd incex bi avakirina yekîtiyek netewî karin giraniya xwe deynin û pirsgirêkên xwe di nav rûpelên defterên wan de qeyd bikin. Îttîhat û Terakîcî (ÎT)yên ku xerîta rêya rejîmê xêzkirine, paşhatiyên wan ên ku di 1923an de li Lozanê îmza avêtine, atmosfera îro afirandine. Îro jî windakirina Kurdan û polîtîka Tirkkirina wan ji zîndariya xwe tutişt winda nekiriye. Mirovên bingeha Anadoliyê, ku xiristiyanên bawermend bûn, qewirandin, windakirin û li şûna wan misilmanên Balkan û Kafkasan bicîh kirin. Dostaniya gelên ku bi hevre hemjiyan bûn, cîrantiya wan bi awayên polîtîkayên cûrbecûr derblêketî bû. Di xaka me de ji bo her ferqiyê ceribandinên bi xwînê jîndar bûn. Di her berxwedan û serhildana Kurdan de eynî raman hat bikaranîn, tê bikaranîn.

Herêmên ku Kurd lê dijîn bi piranî ji mirovan hatin paqijkirin. Mêzêna ekolojiyê wêran bû. Bi jehrkirin, lewitandin, û wêrankirina xwezayiyê kirin ku zindî nikaribin li wir bijîn, nikaribin hêlînê bihûnin û çêlîkan çêkin. Li welatê me çavkanî û avzêmên jiyanê ziwa kirin. Mezopotamya ku di ol û dîrokê de wek buhuşt, wek « bexçê aden »a navbera herdû çeman hatiye destnîşankirin, bi bombe, mayîn û bi çekên jehrîn ên kîmyewî wergerandin dojehê (cehnemê). Di vir de tenê ne jiyana gelê Kurd wergerandine cehnemê. Herweha di kesayetiya wî de reh û damarên mirovatiyê, çandê, dergûşa şaristaniyê, windakirina erdnîgariyekê hat xwestin. Mezopotamya ku wek dergûşa şaristaniyê naskiriye, bi şer û pevçûnên li ser axa wê, ligel têkçûna aborî û mirovatiyê, herweha bû sedema tehrîba kevneşopiyên şaristaniyên kevnare. Kevneşopiyên şaristaniyên Kurdên kevnare yên mîna Sumer, Babîl û Akad bûn hedefa talanê. Bûyerên ku li welatê me rûdane, ji alî parêzerên mafên mirovan ve bi aliyê xweyên maddî û mirovane ve hatin rojevê. Bangên rizgarkirina jiyana mirovan hatin kirin. Lê deng, ji kesayet û saziyên ku xebata dîrok û ekolojiyê dikirin, derneket. Vê helwestê hêz da êrîşkaran û xirakirin û tehrîbkirin berdewam bûn, berdewam dibin.

Li gor rastiyên Sosyolojîkên zanyarî, berî deh hezar salan yekem civatên çandiniyê û dewletên şaristaniyên ku ji aliyê Helen, Sumer, Babîl, Akad, hevbeşiya çanda Kurd li Mezopotamyayê afirîne, cîwarên kevnare, zanîn û hemû spehîtiyên li ser xaka wê hatine bombekirin û wêrankirin. Ramana « tu ne ya min bî, nabî ya kesê din » zemîna wêrankirin û windakirinê amade kir. Şaxê, Fînîk, Qesrik, Dêrê ku sînga xwe dan ber « Îskenderê mezin ê Makedonî û Tîmûr » derbên giran xwarin. Yên ku dibêjin « Kurdê baş Kurdê mirî ye » digotin : « Dîroka herî baş, dîroka piçûkkirî, parçekirî, ji kevneşopiyê dûr, dîroka wêrankirî » ye. Li gor çavkaniyên Mîtolojiyê « Heyştêyan » a ku piştî Tofana Nuh avabûye, eser jê nema. Ku li gor Mîtolojiyê « heyştê kes ji keştiya Nuh daketine, li wir bicîh bûne û mirovatî ji vî heyştê kesî zêdebûye, ji ber vê jî ev gund bi navê Heyştêyan tê binavkirin. Gellek cîwarên kevneşopiyên mîna Şaxê, Fînîk û wekî din, bêxwedî ne. Destûr nadin ku binemalên Asûrî, Keldanî, Ermenî û Kurd vegerin warê xwe. Kesên ku li Ankara baregeh vekirine, Şirnex wek « bajarê pîlot » hilbijartibûn. Di encamê de mirov tev malên xwe hatin şewitandin. Di 1992an de Şaxê jî bombebaran bû, şewitî. Yên ku dijminên mirovan e, dibin dijminê xwezayê jî. Li dora çar mîlyon mirov bê cîh û war hatin hiştin. Xelk mehkûmî birçîtî û sefaletê kirin. Xwestin wan bi birçîbûn û sefaletê perwerde bikin. Beşek pir ji nifûsa Kurdan îro bê daxwaza xwe li kolanên metropolên Tirkiyê bûne mêvan.

Piştî şerê bendava 1991ê, bi îmkanên pêşveçûnên heyî, bi destketinên rewşê destdirêjî Başûrê Kurdistanê jî kirin. Wek Antakya û Kibrisê stratejiya bixwevegirêdana Başûr gav bi gav hat pêkanîn. Armanca bingehîn a êrîşên leşkerî yên li ser Başûr ev bû. Di 2003an de ji alî Amerîka ve desttêwerdana Iraqê planên wan xirakirin. Yên ku ji navenda Ankara çalakiyên leşkerî dikirin, bi encamên seferên leşkerî bi serneketin. Tiştên ku bi zora çekan nikarîbûn bikin, îcar xwestin bi projeyên kone û zirav bikin. Ji her hêlê ve dixwazin Kurdan ji Başûr rêşbikin û di şûna wan de Turkmenan bicîh bikin. Em li beramberî şerê psîkolojîk û encamên wê man. Kaos, tevlihevî, bi pêkanîna psîkolojiya terkkirinê, raman û xwesteka rev û terka xakê bi serfirazî biserket. Bi hezaran Kurdên Başûr cîh û warên xwe terk kirin. Hîna îstatîstîkên rewşa rasteqîn çênebûne, lê koçberiya Kurdên ku xwe li kenarên Îtalyayê dixin, encama polîtîka bêKurdkirina Kurdistanê ye. Hîna proje û polîtîkayên ku li himber vê koç, rev û terkkirinê karibin rê bigrin neketine jiyanê. Me tu çareseriyek li himber bêinsankirina xaka xwe, windakirina spehiya xwezayê nedîtiye û tu helwestek jibo berxwedanek netewî û vegera welêt dananiye. Ji dêvla em ber bi buhuşta xelkê ve bazdin, bibin mêvan, li wir bikevin û rabin, divê em buhuşta xwe jîndar bikin, giyanê jiyana li welêt geştir û xurttir bikin. Divê em ji piçûkkirin û serxwariya ku bi penaberiyê re tên rizgar bibin û xîreta xwe bicebirînin. Ji bo ku Kurd karibin pêşeroja xwe bidestxin, divê zexelî, tembelî û sersariya xwe ji ser xwe bavêjin, planên dagîrkeran ên qirkirinê vala derêxin û li ser axa xwe, ji nû ve û ji bo serketinê bixebitin.