Hevpeyvîna Muhsin Seyda ligel romannivîs
Îbrahîm Seydo Aydoxan
»Bê şik, di avakirina lehengan de ez jî heme, nasên min jî hene,
nenasên min jî, hevalên min jî; pirtûkên ku min xwendine jî hene,
filîmên ku min dîtine jî hene, stranên ku min guhdarî kiriye jî hene;
kesên ku di jiyana xwe de min ew qet nedîtine jî hene ; rastî û derewên
min jî hene, xewn û xeyal û fantaziyên min jî hene. Ne bi tenê Fîgaro,
lê belê Leyla jî ez im. Dîlber jî ez im û Simsar jî ez im. Ez di hemû
lehengên xwe de heme, taybetiyên min yên bi wan re hevpar gelek in û ez
ji wan pir hez dikim.«
efrin.net, 04.01.2004
Îbrahîm Seydo Aydogan - Di sala 1976an de li Qosera navçeya
Mêrdînê ji dayik bû. Li Diyarbekirê, li Zanîngeha Dîcleyê, beşê
Mamostetiya Edebiyat û Zimanê Tirkî xwend û li Stenbolê, li Lîseya
Sultanahmedê, sê salan xebitî. Di ber karê mamostetiyê re berpirsiyarî û
edîtoriya kovara edebî û çandî Pelînê kir. Di 1999an de romana wî ya
yekem Reş û Spî di nav weşanên Dozê re derket û di 2002an de jî çapa wê
ya duyem li ser malpera Nefelê hate belavkirin. Leyla Fîgaro romana
nivîskêr ya duyem e.
Îbrahîm Seydo, piştî mastera li zanîngeha Sorbonê ya li ser wêjeya
frensî, niha li Fransayê, li zanîngeha Rouenê, xebateke doktorayê li ser
«li gora romanên kurdî di zimanê kurdî de lihevkirina wextan » amade
dike.
Berhemên wî yên neçapbûyî ev in:
1. Hezkiriya Xwedê (çîrok)
2. Ruyê te Diyarbekirê tîne bîra min (helbest)
3. Notên roman û romannivîsiyê (rexne û nirxandinên romana kurdî)
4. Gazindname (gilî û gazindên nivîskêr li ser hin nivîskar, weşanger,
kovar, rojname û saziyên kurd).
* Muhsin Seyda: Romana "Leyla Fîgaro" berhema
te ya duwem e piştî romana te “Reş û Spî”, gelo çawa pêşwazî li herdû
romanên te hate kirin, ji hêla mêdya kurdî ve?
Îbrahîm Seydo Aydogan: Romana min a bi navê “Reş û Spî” di sala
1999-an de li Stembolê hate çapkirin. Ev çar sal e, ji bilî du
nirxandinan (Nûdem, Nûbihar), danasîneke piçûk (Roj) û êrîşeke bêbext a
kovara “Jiyana Rewşen”, li ti deveran navê romana “Reş û Spî” tune ye.
Ango, di çar salan de bi tenê çar caran behsa romana min bûye. Hayê
rojnameya “Azadiya Welat” û rojnameya “Gundem”-ê hê jî ji vê romana min
tune ye. Ev yek ji bo asta kurdewarîbûna van rojnameyên kurdan ku behsa
gelek pirtûkên din dikin gelekî balkêş e. Divê mirov ji wan bipirse û
hayê wan jê çê bike. Ez dibêjim qey hayê wan dê ji “Leyla Fîgaro” jî çê
nebûye, lewra behsa wê jî nakin. Mînakên ku min dan, ez bawer im rewşa
têkîliya medyaya kurdî û berhemên kurdî jî baş diyar dike. Helbet ev yek
bandorê li xwendevanan jî dike. Ji bo piraniya xwendevanên li welêt
rastî ev e : “Ger behsa pirtûkekê bibe û pesinê wê bê dayin, ew pirtûk
baş e.” Lê belê, di beşekî medyaya kurdî de sansureke ecêb û xurt li ser
hin nivîskaran heye, ku dîroka zimanê kurdî dê vê yekê tucaran ji bîr
neke. Ev yek ne bi tenê ji bo romanên min e, lê belê ji bo gelek
berhemên din jî weha ye. Tu dev ji sansurê berde, heta ku ji wan tê,
dixwazin rê li ber belavkirin û firotina hin berhemên kurdî jî bigirin.
Li gelek deveran romana min ji aliyê kurdan ve hate qedexekirin. Kesên
ku “Reş û Spî” qedexe kiribû jî kurd bûn. Ger ez mînakekê bidim, li
Diyarbekir û Rihayê, hê jî li hin pirtûkfiroşên mezin ku bazar di destê
wan de ye, tu berhemên min tune ne. Ez bi xwe jî sebeba vê yekê nizanim.
Lê ev qedexe ne ji ber mijar an jî teknîka romana min tê. Ji ber vê
yekê, heta ku ez hebim, ez ê vê dijminatiyê ji bîr nekim. Lê gava ku ez
romanên xwe dinivîsînim ez ti carî hesabê medyayê nakim. Ji ber ku ez
baş dizanim ku heke berhemên min baş bin, ew ê bi awayekî bigihîjin
xwendevanên xwe. Ger ne weha bûya divê min piştî “Reş û Spî” ti romanên
din nenivîsandana .
* Muhsin Seyda: Berî demekê te lîsteyek bi
navên romanên kurdî (kurmancî) weşandibû û tu tê de dibêjî ku
“kêmhejmarî an jî pirhejmariya romanên kurdî asta wan a hunerî diyar
nake. Ji ber ku gelek romanên kurdî gelekî dûrî qaîdeyên romannivîsînê
mane, hayê gelek romannivîsên kurd ji tevna romanê, zimanê edebî, ferqa
çîrok û romanan, vegotina bûyeran û kronolojiya wan, şayes, psîkolojiya
lehengan û bikaranîna teknîkên romannivîsiyê tune ye” . Baş e, eger ev
be rewşa piraniya roman û romannnivîsên kurd, wekî te da zanîn, îdî çawa
em dikarin bêjin ku roman, wekî coreyekî wêjeyê, derbazî edebiyata kurdî
bûye?
Îbrahîm Seydo Aydogan: Belê, rewşa romannivîsiya kurdî mixabin
weha ye. Weke ku herkes dizane, kurdan heta serê sedsala bîstan jî bi
giştî helbest dinivîsandin. Her çi qas di sala 1856an de Mele Mahmûdê
Bayezidî çîrok nivîsandibin jî, mirov nikare bibêje ku vê yekê di
edebiyata me de guhertinên mezin kirine. Na ! Mixabin ti bandora vê yekê
çê nebûye. Divê mirov di vî warî de bi zanistî tev bigere hebekî realîst
be. Pexanê li cem me gelekî bi derengî dest pê kir. Derfetên kurdan tune
bûn ku mîna xelkên din pêşketinên di warê edebiyatê de bidîtana û ew
pêşketin û nûbûn li cem xwe jî pêk bianiyana. Heta ku di serê sedsala
bîstan de kovara Hawarê û Gelawêj derketin jî, kurdî di pexşanê de bi
awayekî xurt nehat bikaranîn. Divê mirov ji bîr neke ku roman berhemeke
bajarvaniyê ye, teşeyekî hûrbijarkirin, kûrkirin û firehkirina çîrokan e
û bi tesîra Ewropayê li dinyayê belav bûye. Hayê kurdan bi derengî ji vê
teşeya edebî çê bû. Kurdên Kafkasyayê bi tesîra romana rûsî hin
hewildanên giranbiha (Erebê Şemo, Eliyê Evdirehman) pêk anîn, lê belê
qerektera wan romanan zêde nêzîkî romanên sowyetê bûye. Ev yek herî
zelal di berhemên Erebê |emo de diyar e. Helbet, divê em bizanin ku
roman bi teqlîdkirina romanên Ewropayê ketiye nava edebiyata me jî,
ilhes jî bi ya romanên sowyetê. Bi dû re ji ber ku ji bilî kurdên
sowyetê îmkanên kurdên din nebûn ku bi zimanê xwe binivîsandaya heta ku
kurdan welatin jî li Ewropayê nas kirin, romana kurdî her di bin bandora
ya sowyetê de ma. Piştî tevlêbûyina kurdên bakurî (Tirkiye) ya piştî
sala 1980-î, êdî berê romana kurdî guherî. Lê teqlîdkirin hê jî didome.
Di bîst salên dawîn de romana kurdî du gavan jî bi pêş ve neketiye. Bi
tenê hin hewildan çê bûn, lê ew jî ji teqlîdê biwêdetir neçûn.
* Muhsin Seyda: Romana “Leyla Fîgaro” û dastana
“Mecnûn Leyla” ya navdar li cem gelên turk, kurd, ereb û faris...
Mijarên herduwan evîn û evînperestî ye. Gelo ti têkilî di navbera
navnîanên herdû berheman de hene, an tenê ev yek tiştekî tesadifî ye?
“Leyla Fîgaro” xwestiye di derbarê felsefeya evînê de çi bibêje?
Îbrahîm Seydo Aydogan: Ev pirseke baş e. Ez bawer im ku heçî
kesên ku çav li vê romanê bikevin, dê vê pirsê ji xwe bikin. Belê, rast
e, mijara herduyan jî evîn e û navê “Leyla” jî têkîliyekê di nava herdu
berheman de datîne. Min ev yek bi zanebûnî kiriye. Lê di “Leyla û
Mecnûn” de ku ji aliyê herkesî ve tê zanîn, hezkirin bê şert û merc pêk
tê. Di çîrokên kevin de (û hema hema di hemû romanên kurdî ku heta niha
hatine nivîsandin de jî) lehengên çîrokê yan baş in, yan jî xerab in. Ev
taybetî, dûrî qerektera mirovî ye. Mirov hercar ne baş e, an jî hercar
ne xerab e. Mirov hebekî ezperest (egoîst) e jî, carinan mirovên baş li
tiştên gelekî xerab jî difikirin. Mirov li gora jiyana xwe xwedî
şexsiyetekê ye, hêlên wî yên baş jî û yên xerab jî hene û bi tenê li
gora taybetiyên xwe yên derûnî û başî û kêmaniyên xwe dikare tev li
pêkanîna têkîliyan û evînan bibe. Ji ber ku Evîn jî mîna mirov li gora
dem, cîh, û kesan diguhere, “Leyla Fîgaro” jî bi dem, cîh, û kesên xwe
ve ji “Leyla û Mecnûn” cuda ye. Mixabin, tu tişt ne weke berê ye. Di
“Leyla Fîgaro” de jiyana modern a ku bi navên televizyonan, seyareyan,
reklaman (publicité) û navên telefonên destan ve hatiye dagirtin rengekî
din dide evînê. Di jiyana modern de mirov weke mekîneyekê ye û bitenê
ye. Evînên jiyana modern û evînên demên berê nikarin bişibin hevdu. Di
nava jiyana rojane ya ku bi hezar tiştên din ve hatiye dagirtin de, barê
evînê êdî giran e û evîn bi xwe jî di nava vê tevliheviyê de carinan
dibe barek, lê evîn di vî zemanê xerab de hewcedariya mirovî ya sereke
ye. Di “Qedera Fîgaro” ya ku di romanê de behsa wê dibe de dibêje “Evîn
Tune ye”, lê gava ku Leyla terka wî dike, Fîgaro mala xwe dike perxane û
bexçeyê xwe yê kulîlkan talan dike. Xerabkirin û talankirina bexçeyê ku
temsîla hêviyên Fîgaro dike, di romanê de mîna sembolekê hatiye
bikaranîn. Mala mirov û hêviyên mirov du tiştên esasî yên jiyana mirov
in. Gava ku evîn tune be, herdu jî talan dibin.
* Muhsin Seyda: Çima navê Fîgaro? Ev navê
biyanî heta çi radeyê xizmeta romanê kiriye?
Îbrahîm Seydo Aydogan: Weke ku min ji bo pirsa din got, navê
“Leyla” rojhilatî ye. Ev nav hêla kurdan ya oryantalîst (Rojhilat)
temsîl dike. Lê kurd êdî qewmekî ewropî ne jî. Dinya hatiye guhertin.
“Fîgaro” navekî ewropî ye lê min hê kesekî bi navê Fîgaro nedîtiye û
nebihistiye. Di şanoyeke Beaumarchaisê frensî (1732-1799) ya bi navê “Le
mariage de Figaro” (Daweta Fîgaro) de min ev nav dît û ji ber taybetiyên
lehengê wî, kêfa min ji navê wî re hat. Di wê şanoyê de Fîgaro zilamekî
weha ye ku herkar ji destê wî tê. Xulamek e lê gelekî zane ye, jîr e û
bi gelek zimanan dizane. Carinan mirov nizane bê ka ew xulam e an Begê
wî xulam e. Hingî jîr e, herkes qedirê wî digire. Bi van taybetiyên xwe
ve, ev nav di edebiyata ewropî de bûye sembolek. Min jî xwast di vê
romana xwe de bi van herdu navan têkîliyekê di navbera çanda Rojhilat û
Rojavayê de çê bikim. Ji ber wê yekê, di “Leyla Fîgaro” de navê ti
bajaran û ti welatan tune ye. Mirov nizane bê bûyer li kîjan hêla
dinyayê derbas dibe. Ji ber ku jiyana modern însanan dike mîna hevdu, ev
bûyer dikare li her derê pêk were. Ji ber wê, min navekî rojavayî û
navekî rojhilatî bi kar aniye. Di “Leyla Fîgaro” de ti tişt bi tesadifî
an jî bi nezanî nehatiye kirin.
* Muhsin Seyda: Romana “Leyla Fîgaro” bi
zimanekî edebî û helbestane hatiye nivîsîn, lê car car zimanê romanê
dilukume û xwe disp.re kilîŞe û wesfên klasîk û bêoz (wize), (porê wek
şevê reş, qirika weke şûşeya lempeyê.. hd) Mamoste Îbrahîm Seydo Aydogan
rola zimên di romana nûjen de çawa rave dike?
Îbrahîm Seydo Aydogan: Rast e, di hin deverên romanê de peyvên ku
ji bo kurdan klîşe ne hene. Te bi xwe mînaka wê daye. “Porê weke şevê
reş, qirika weke şûşa lempeyê”. Ji bilî vê mînakê jî hin klêşeyên din jî
di romana min de hene. Ger hûn bala xwe bidinê, ev mînaka ku me da di ti
romanên kurdî de tune ye. Erê, hûn dibêjin klîşe ye, ango “gelekî û ji
aliyê herkesî ve tê gotin”. Lê belê, ev peyiv ji aliyê ti nivîskarî ve
di tu berheman de nehatine gotin. Min peyiva “Porê wek şevê reş” ji
straneke Mihemed Şêxo (Ay Gewrê) girtiye; payva “qirika weke şûşa
lempeyê” jî ji kilama “Mihemed û Fatima Salih Axa” hatiye wergirtin. Ger
hûn bala xwe bidinê, min di serê beşan de cih daye stranên kurdî. Muzîk
di vê romana min de cihekî girîng digire. Leyla ji bo strana ku Fîgaro
jê hez dike dixwaze keziyên xwe zer bike, Dîlberê li ber stranên kevin
digirî. Min xwast di hin peyivan de ez pişta xwe bispêrim muzîka kurdî
ya klasîk. Ruhê zimanê kurdî di stranên me yên klasîk de veşartî ye.
Helbet zimanê pexşanê cuda ye, ji xwe ev yek di “Leyla Fîgaro” de eşkere
ye. Heta niha ti nivîskarên kurd zor nedaye sînorên zimanê kurdî.
Hevokên ku hatine sazkirin, tim hevokên kin in. Ya ku zimên dilikumîne
hevokên kin in. Min di “Leyla Fîgaro” de hewil daye ku hevokên dirêj û
kompleks bi kar bînim. Hewildanên bi vî rengî hewildanên guherînan in.
Helbet her nivîskarekî zimanek heye. Her nivîskar zimên bi awayekî bi
kar tîne. Min di vê romanê de xwast ez zimanê kurdî hebekî vezelînim û
sînorên wî nas bikim û biceribînim. Heta niha ti nivîskarên me ev yek
nekiriye.
* Muhsin Seyda: Çîrokbêjê “Leyla Fîgaro” di
siha lehengan de winda dibe û nasnameya wî ne gelekî diyar e . Çîrokbêjê
“Leyla Fîgaro” kî ye?
Îbrahîm Seydo Aydogan: Ger weke ku tu dibêjî, vebêjerê (çîrokbêj)
“Leyla Fîgaro” di siha lehengan de wenda bûbe, ev yek diyar dike ku ez
di vê romanê de bi ser ketime. Ji ber ku di vê romanê de vêbêjer dixwaze
carê xwe di bin sîha lehengan de veşêre û cih bide hîs û daxwazên wan.
Lê dîsa jî vebêjerê romanê nivîskarê romanê ye. Ew bi vê teknîkê dixwaze
bêtir cih bide navkokiyên derûnî ku di nava bûyeran de li cem lehengan
peyda dibe û bi vî awayî psîkolojiya wan bişayesîne. Ev teknîk,
teknîkeke nû ye ku bi romana James Joyce yê ingilîz (Ullyses-1922)
ketiye nava romana dinyayê, lê ji ber ku teknîkeke giran e û
birêvebirina wê gelekî dijwar e, di romanên dinyayê de jî zêde nehatiye
bikaranîn.
* Muhsin Seyda: Tê gotin ku her romannivîsekî
tiştek ji kesayetiya wî di lehengên wî de heye. Fîgaro û Îbrahîm Seydo
Aydogan, li kû digihêjin hev û li kû ji hev cuda dibin?
Îbrahîm Seydo Aydogan: Lehengên romanan kesên çêkirî ne. Ev di
hemû romanan de weha ye. Bê şik, di avakirina lehengan de ez jî heme,
nasên min jî hene, nenasên min jî, hevalên min jî; pirtûkên ku min
xwendine jî hene, filîmên ku min dîtine jî hene, stranên ku min guhdarî
kiriye jî hene; kesên ku di jiyana xwe de min ew qet nedîtine jî hene ;
rastî û derewên min jî hene, xewn û xeyal û fantaziyên min jî hene. Ne
bi tenê Fîgaro, lê belê Leyla jî ez im. Dîlber jî ez im û Simsar jî ez
im. Ez di hemû lehengên xwe de heme, taybetiyên min yên bi wan re hevpar
gelek in û ez ji wan pir hez dikim.
* Muhsin Seyda: Romannivîs Îbrahîm Seydo heta
çi radeyê sûd ji ezmûna romana kurdî wergirtiye? Ezmûna kîjan
romannivîsê kurd bala wî dikişîne û ji bo çi?
Îbrahîm Seydo Aydogan: Mixabin, min ti sûd ji ezmûna romana kurdî
wernegirtiye. Ji ber ku romana kurdî hê nebûye roman. Di heftê salên
romana kurdî û di heftê û yek (71) romanên ku hatine nivîsandin de, ti
romanên ku bandoreke xurt li min kiriye tune ye. Lê belê hin romanên
kurdî yên baş jî hene. Divê mirov bêbextiyê li romanên baş neke. Kêfa
min di nav romanên kurdî de herî pir ji “Dê û Dêmarî” ya Egîdê Xudo
(1986) re hat. Ji ber ku Egîdê Xudo xwe ji nivîskarên din bêtir nêzîkî
hêlên lehengên xwe yên însanî kiriye. Di vî warî de “Jana Gel” a Îbrahîm
Ehmed jî gelekî baş e. Wekî din lehengên gelek romanên kurdî “yekalî” ne
giş “welatperwer” in, “ Şoreger” in, “qehreman” in, “efsane” ne, “zana”
ne, “rewşenbîr” in. Romannivîsên me hema dixwazin ku em ji lehengên wan
hez bikin, û ev yek lehengan ji adetê derdixe û ji şiklê mirovatiyê bi
dûr dixîne. Wek ku min li jorê jî got, mirov nikare hercar baş be.
Lehengên weha dûrî rastiyê ne. Lê ger hûn bipirsin, ez ê bibêjim min
bêtir sûd ji romana ingilîz û emerîkî wergirtiye. Ji bilî James Joyce,
ez dikarim navê William Faulkner û Virginia Woolf jî beyî dudiliyê
bidim.
* Muhsin Seyda: Pirbûna helbestan û kêmbûna
romanê di wêjeya kurdî de çi destnîan dike?
Îbrahîm Seydo Aydogan: Li jorê min got, heta niha me tim helbest
nivîsandiye. Stranên me yên klasîk gelek in. Em hemû bi vê kultura
helbestkî rabûne. Ji ber wê, gava ku em dixwazin derdê xwe bibêjin, em
dikevin qalibên helbestê. Lê çîrokên kurdî jî hene ku hatine jibîrkirin.
Pirbûyina helbestvanan jî baştir diyar dike bê em çi qasî dûrî pexşanê
mane. Her kes dibêje qey helbest gelekî hêsan e, lê di nav ceşnên edebî
de, ya herî dijwar jî helbest e. Helbest ne karê herkesî ye. Heta niha
di temamê dîroka zimanê kurdî de hayê min ji 41 romannivîsên me çê bûye,
lê 50 heb hevalên min hene ku giş helbestvan in û ti yên ku ez nas nakim
jî bi ser ve bikî, bi sedan helbestvanên kurd hene. Helbest ji pexşanê
bêhtir dikare bibe egosentrîk e, û ji egoya helbestvên gelek tiştan
bistîne. Ev ji bo helbestê xeteriyek e. Ji ber vê hessasiyeta xwe,
helbestvan pir in lê helbestvanên me yên baş jî kêm in. Mixabin, ji bilî
sê kesan ez nikarim behsa helbestvanên baş û biserketî bikim. Ew jî
Rojen Barnas, Ehmed Huseynî û Rênas Jiyan e. Ev jî diyar dike ku
helbestvanên me edebiyata ewropî kêm dixwînin û zêde di bin bandora
helbestvanên sedsala nozdehan de dimînin. Ji ber ku li Ewropayê bi xwe
jî êdî helbest weke berê nayê nivîsandin. Helbesta kurdî jî temenê xwe
yê kevin temam kir û xelas bû, lê hê jî gelek helbestvanên me helbesta
kevin dinivîsînin ku ev yek nikare helbesta me bigihîne deverekê.
Helbet, ev fikira min a şexsî ye, Kêmbûyina romanan ne pirsgirêk e, lê
kêmbûyina romanên baş pêwist e. Ev yek jî bi nivîskarên serketî û
pêşketî dikare were telafîkirin. Mixabin hayê gelek nivîskarên me ji
dîroka nivîsê tuneye. Gelek romannivîsên me berhemên romannivîsên ku min
navên wan li jorê dan (yên kurd jî, yên biyanî jî) hê nexwendine.
* Muhsin Seyda: Rola siyasetê di edebiyata
kurdî de tu çawa dibînî? Çima hin nav berz û bilind dibin û hin jî têne
jibîrkirin?
Îbrahîm Seydo Aydogan: Ev pirs bi pirsa te ya yekem re jî
têkildar e. Ez peyiva “mixabin” zêde bi kar tînim, ji ber ku – mixabin –
rewş weha ye û edebiyata kurdî di bin zordariya siyasetmedaran de maye.
Lê divê bê zanîn ku siyasetmedarê ku ji edebiyatê hez nake û xêtir nade
edebiyatê, nikare bibe siyasetmedarekî baş jî. Çawa siyasetmedaran heta
niha edebiyata kurdî ji bo berjewendiyên xwe bi kar aniye, her weha hin
nivîskarên me jî siyasetê ji bo berjewendiyên xwe yên şexsî bi kar
tînin. Ji bo ku xwe bi partiyên polîtîk û alîgirên wan ve bidin
qebûlkirin, gelek nivîskar mijarên polîtîk hildibijêrin. Bi gotineke
din, edebiyat di şexsiyeta nivîskaran de bûye xulama tevgeran. Lê
navdariya ku nivîskarek dikare bi xêra tevgerên polîtîk bi dest bixe
tucarî nikare bibe temendirêj. Ji ber ku dinya diguhere; û gava ku dinya
diguhere, polîtîka jî diguhere û kesên polîtîk jî diguherin, lê belê
berhemên wan ji ber ku carekê hatine çapkirin tim weke xwe dimînin.
Mînaka vê yekê li cem me kurdan heye. Ji ber ku min ew pirtûk nedîtiye
ez nikarim behsa wê bikim, lê ji min re hate gotin ku Mahmûd Baksî
carekê pirtûkek da çapkirin û bi dû re ji fikira xwe poşman bû û bi
pereyê xwe hemû pirtûkên xwe dan hev, ji bo ku nedixwast kesek çav li wê
berhemê bikeve. Ji ber wê min jî neda dû wê berhemê. Lê ev bûyer
karesatiya tercîhkirina berjewendiyên şexsî û bikaranîna têkîliyan
temsîl dike.
* Muhsin Seyda: Di siha nebûna tevgera
wergeradin û rexnegiriyê de, wê çawa rewşebîriya kurdî bi giştî û roman
bi taybetî pêşkeve?
Îbrahîm Seydo Aydogan: Werger giring e, lê heger wergereke baş
be. Heke wergereke xerab be, dibe wergereke belasebeb û dikare xeteriyê
jî bi xwe re bîne. Dev ji hunerê û wergerê û romanê berde, ji bo
pêşketinê û rewşenbîriyê şexs ji me re lazim in, divê berê em bibin
“xwe”. Hemû nivîskar û “rewşenbîr” ên me xwedî kompleksin ecêb in. Divê
em ji xwe ji wan kompleksên xwe yên şexsî bişon. Ji me re hertişt lazim
e. Profesyonelî lazim e, weşangerên jiheqder lazim in, weşanxaneyên xurt
û tuccarên vî karî lazim in, dezgehên kulturî yên xurt û dûrî siyasetê
lazim in ku bikarin wergeran û berhemên din fînanse bikin. Li Tirkiyeyê
di dema wezaretiya Hasan Ali Yucel ya perwerdehiyê de dewletê pere dida
wergêran ji bo ku pirtûkên ewropî wergerînin tirkî. Li cem me kurdan jî
gelek wergêr belaş werdigerînin lê ji bilî Mustafa Aydogan wergerekî baş
ku ji heqê vî karî derdikeve tune ye. Hin kes dikarin vê peyva min bi
awayekî din şîrove bikin û hesûdiyê bikin. Lê gava ku ji min hate
pirsîn, heqê min jî tune ye ku ez bêbextiyê li wergerên Mustafa Aydoganî
bikim. Li ser rexneyê ez nikarim tiştekî bibêjim. Mixabin rexneya me ya
edebî tune ye. Ji bilî çend nivîsan, hê min nirxandin û analîz an jî
rexneyên baş di kurdî de nexwendine. Wekî din, mixabin, rexneya me tune
ye. Ji bo ku mirov bikaribe rexneyan bike, berê divê mirov bibe “xwe” û
bi dû re jî hunerê romanê baş nas bike û roman baş xwendibin. Hin
nivîskarên me yên ku rexneyan dikin hene (ez naxwazim navên wan bidim)
lê ew bi xwe hê nizanin bê roman çi ye û çawa tê nivîsandin, heta niha
çi guhertin di hunerê romanê de çê bûye, pîvanên romaneke baş çi ne.
Heta ku mirov bi kêmanî van xalan nizanibe mirov nikare rexneya romanan
bike. Ji bo rexneyê divê mirov pir bixwîne. Ev deh sal in ku ez bi
nivîsandinê re têkildar im, û hema hema ji sedî heftêyê nivîskarên kurd
nas dikim, 71 romanên kurdî hene, min hê kesekî ku ji van romanên kurdî
30 heb xwendine nedîtiye. Romannivîsên me (çîroknivîs û helbestvanên me
jî di nav de) bi xwe romanên kurdî naxwînin. Di rewşeke weha de rexneya
romanê nikare bi pêş ve bikeve. Rexneya çîrokê jî tune ye û ya helbestê
jî (ji bilî nirxandinên helbesta klasîk) li cem kurdan tune ye. Helbet,
ji bo pêşketina romanê li cem kurdan, divê hin kes serê xwe bi romanê re
biêşînin. Lê ez bi h.vî me, rojekê kesên ku kurd dê bi romanên wan
serbilind bin derkevin.
Ev hevpeyvîna di hejmara 55-ê ya rojnameya DENG de, ya ku li
Başûr-rojavayê Kurdistanê desrdikeve, hati bû weşandin.
|
