Pêkhatiyên Kovara «Vate»:
Mînaka
Hejmara 4an ya Bihara 2005an
Dr. Zorab Aloian
Efrin.net 05. 08. 2005
Pêşgotin
Xebatkarên kovara çandî “Vate” ji zû de barê standardkirin, bipêşxistin
û berfirehkirina bikaranîna Dimilî-Kirmanckî-Zazakî hildane ser milên
xwe. Hetha van yekezanayên hêja di jiyana rewşenbîriya kurdî de ber
çavan e: Malmîsanij, Munzur Çem, Mehmet Uzun, Deniz Gündüz, J. Îhsan
Espar, Şukrî Atîk û yên din. Cihê gotinê ye, ku berî çendekê navenda
weşana “Vate”yê derbasî Stenbolê bûye, herçend nûnerên vê kovarê li
Almaniya, Hollanda û dewletên Skandînaviyayê bi berhevkirina keresteyan
ve mijûl in.
Eger em
nivîsên hejmareke kovara “Vate”yê wek mînak li ber çavan bigirin, emê
çêtir bikaribin pêvajoya parastin û nûjenkirina zaraveyê
Dimilî-Kirmanckî-Zazakî bibînin û binirxînin. Hêjayî gotinê ye, ku di
vê nivîsê de wê yek ji van navan -Kirmanckî, Dimilî yan Zazakî – bê
biqelemkirin, lê belê di warê dîrokî de têgîna Kirmanckî kûrtir û
dirûsttir e. Ev yek ji aliyê xebatkarên kovarê ve jî tê pejirandin.
Hejmara
4an ya sala 2005an, ya ku hejmara 24an ya kovarê ye, bi kurtenivîseke
redaksiyonê ji xwendevanan re destpê dibe. Tê de pêdviya çapkirina gotar
û berhemên curbicur ji bo zengînkirina vî zaraveyê kevnare tê
destnîşankirin. Bi rastî jî, ev hejmara kovara kulturî (li gor
xwebinavkirina “Vate”yê) 176 rûpelî ye û bi nivîsên cihêreng ve
xemilandî ye. Bi dîtina min, mirov dikare serecema hejmarê li gor
babetan weha dabeş bike:
1. Beşa
zimanzanî
Nivîsa destpêkê encamgotara civîna rêk û pêk ya
zanistî li Swedê ye, di kîjanê de pisporên ji hemû herêmên Dimilîaxiv
yên Bakur civiyabûn û pirsên rastnivîsê û hinde tegînan gengeşe kiribûn
(“Derheqê Kirmanckî de Kombîyayîşê Hîrêsine”, rûpelên 4-88). Ev ji bo
hemû Kurdnas û Îranîstan deryayeke ferhenga Kirmanckî ye. Lê ezê bala
berpirsyarên vê kovarê bikişînim ser pêşdestiyekê: Ji bo ku dewlemendiya
vî zaraveyê han bi giştî û zimanê kurdî bi taybetî diyar bibin, wê baş
bûya, eger li kêleka terîpên (parallelên) tirkî her weha terîpên
Kurmanciya Jorîn jî xuya bikirana. Helbet, dil dixwest, ku Kurmanciya
Jêrîn û zaraveyê nêzîk yê Hewramî-Goranî jî bihatana bibîranîn û aoya
raberzînan firehtir bikirana. Bi çar nimûneyên li jêr ezê têbikoşim, ku
mebesta xwe zelal bikim. Peyva veyveke (gelin
bi tirkî) bi eşkere bi peyva bûk ya zaraveyên din ve
hevkok e (rûpela 29). Mînaka diduyan li ser rûpela 48an tê xuyakirin:
kışlık (bi tirkî) bi Kirmanckî yi zimistanî
ye. Yan formeya zimistan rastnivîsa zivistan
(Kurmanciya Jorîn) û zistan/ zeystan (Kurmanciya Jêrîn)
şirove dike, çûnke dibe belgeyeke hevguhartina dîrokî ya dengdêrên
m û v/w . Balkêş e, ku etîmologiya vê peyvê bi
van bêjeyan ve girêdayî ye: Zîma (“zivistan” di zimanên
Slavî de) û Sommer/Summer (“havîn” di
zimanên Germanî de) . Lewma li ser bingeha analîzeke weha meriv dikare
formeya zivistan di Kurmanciya Jorîn de wek xwerû
bipejirîne. Lê eger em bi tenê kışlık bixwînin, rêya
zimanzanî dixetime. Mînaka sisiyan ji bona qenciya hevberkirina
zaraveyên kurdî: Li ser rûpela 84an e yapmak (bi tirkî)
nabêje me, ku lêkerên kerdene (Kirmanckî), kirdin
(Kurmanciya Jêrîn) û kirin (Kurmanciya Jorîn) di mayeya
xwe de yek in û digihijine lêkerên hemwate di zimanên îranî yên din de.
Û mînaka çaran: yıl (bi tirkî) hîç peyewendiyeke digel
serre (Kirmanckî) û sal (Kurmancî) nîşan nade.
Lê ya hewas li vir ev e, ku di zimanê kurdî yê berê de hevguhastina
dengdêrên r û l pêk dihat.
Keresteya din di vê beşê de analîza ferhenga
“Türkçe-Dersimce Sözlük” ya Huseyîn Çakmak e. Xwediyê vê analîzê birêz
Munzur Çem li ser rûpelên 108-115an li ser cîhanbîniya Huseyîn Cakmak
radiweste, yê ku çarçoveya Kirmanckî tengtir dike û navê Dersimce
(zimanê Dêrsîmê) bi kar diîne. Bê guman, di van mijaran de encamên dîrok
û zanistê ji “qenaatê min o şexsî” (gotina Çakmak) giranbuhatir in. Lê
îdeologiya Huseyîn Çakmak xwe di tîpa ğ tirkî re bera
dike, ya ku ew dewsa tîpa x bi kar diîne. Huseyîn Çakmak
bi xwe venaşêre, ku: “Çiqas ke destebera mi ra ame, ez çarçewa alfabeta
tirkî de menda” (rûpela 111an ya gotara Munzur Çem û rûpelên 106-107an
yên ferhengê). Her weha Munzur Çem li ser kêmasiyên zimanzanî jî
radiweste, gelek ji wan lawaziya argumentên amadekarê vê ferhengê diyar
dikin. Nimûneyeke berbiçav: Huseyîn Çakmak ji lêkerên kerdene
û werdene suffîksa –dene- werdigire û ev
yek şaşiyeke gelek mezin e, çunke suffîksa rast –ene- ye û
kokên van lêkeran kerd û werd in. Dîsan jî
Munzur Çem daxwaz dike, ku her rewşenbîrekî Kirmanc çi ji destê wî tê ji
bona vejînkirina Kirmanckî bike.
Gotara Roşan Lezgîn “Terxcume û Averşîyayîşê Ziwanî
de Rolê Tercumeyî” hinde pirsên teorî û praktîkî dike mijar (rûpelên
117-121). Wek mînak, birêz Roşan Lezgîn wergeran agahdar dike, ku ew
hevokên tirkî yan farsî bi rengekî mekanîk nekin Kirmanckî û cureyên
vegotina kurdî bi qelem bikin: “Adınızı lütfeder misiniz?” (bi tirkî),
“Êsmê şerîfet?” (bi farsî) û “Nameyê to bi xeyr?” (bi Kirmanckî).
Lêkolîna Ehmedê Dirihî “Kirmanckî de Namedayîşê
Nebatan” li ser rûpelên 127-132 berdewama nivîsa wî ji hejmara berê ye.
Agahiyên birêz Dirihî bi rastî xezîneyek in ji bona hevberkirina zarave
û devokên kurdî. Gava min dît, ku hejmareke mezin ji peyvên Dimilî û
bêjeyên devoka Serhedê (devera Qersê) yeksan in, ez pê re heyrîm. Rewa
ye, ku beşeke van peyv û têgînan ji bilî Qersê û zaraveyê Kirmanckî di
devokên din de nayê bikaranîn.
Gotin û îdiyomên Zazakî bûne mijara du nivîsên din.
Serdar Bedirxan di “Tayê Îdyomî” de (rûpelên 148-149) weke 30 îdiyomên
balkêş bi rêz dike û şirove dike. Mehmûd Nêşite jî xwe disipêre
jêmayiyên devkî li derdora Licê: “Dorûverê Licê ra Tayê Vateyê Verênan”
(rûpelên 157-159).
2. Beşa Wêjeyî
Di vê beşa han de wêjeya gel, wêjeya nûjen û werger
cih digirin. Ji têkstên tomarkirî mirov dikare bi taybetî van cewherên
çandî bi nav bike: “Haci” (ji sedsala çûyî, amadekar H. Giran, rûpelên
160-161), “Semedê Qiçan a Vateyî” (amadekar Xezala Şarikî, rûpela 163)
û “Rîpelê Fiqrayan” (henekên gel ji hêla çendîn kesan ve qeydkirî,
rûpelên 166-173).
Di kurteçîrok û helbestên wêjener û xwendevanên
Dimilî re hesreta welêt û diltengiya bi şewat derbas dibin. Mînakeke
helbesta ciwan û serkevtî:
Şewa
tarî ya
Astarê hê
ezman a kay kenî
Bêveng û bêpîyeci.
Xeyalan
ramit mi ser
Xençeranê
yin ra dejî rijênî.
Hûnê kenî
aya derdî cîgera min a hare
Hûnê
zerrîya min a veşayî
Hurdî-hurdî bermena heta siba.
Şewa tarî
ya
Astarê hê
ezman a kay kenî
Xemî înan
ez nîya.
(Helbesta
“Xeyalî” ya N. Celalî, rûpela 122).
Her carekê ku em berê xwe didine xezîneya wêjeya
gel, em mêze dikin, ku tê de hêza hindurîn ya bedewbûnê xwe ditelîne. Ne
dûr e, ku berxwedana me ya çandî jê tê:
Kuçey ma der û tengî
Qatlixê Hacî qahwerengî
Heywax, heywax, leminey!
Dayey korey, leminey!
(“Hacî”, rûpela 160).
Çawa baş tê zanîn, yek ji megerên pêşkevtina
zimên wergerandina wêjeya biyanî ye. Cihê keyfxweşiyê ye, ku kovara
“Vate” pencereya edebiyata cihanê vedike. Wisa, li ser rûpela 156an
helbesteke Emily Dickenson (1830-1886) ji Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê
bi Kirmanckî tê pêşkêşkirin. Ji bilî vê, ji pirtûkên teze, yên ku di
dawiya kovarê de têne birêzkirin, wergerandina du berhemên payebilind
ser Kirmanckî me dilşad dikin: “Notre-Dame a Parîsî” ya Victor Hugo û
“Robinson Crusoe” ya Daniel Defoe. Cihê xweşhaliyê ye, ku ev du berhemên
klasîkên ewropî bi piştgiriya Weqfa Kurdî ya Kulurî li Stockholmê ketine
nav pirtûkxaneya me ya neteweyî.
3. Beşa Hevpeyvînan
Di vê hejmarê de sê hevpeyvînên watedar jî têne
çapkirin. Du heb ji wan bi serhildana Dêrsîmê vê girêdayî ne û ji bo
belgeparêziya dîrokê gelek giring in: “Ma uza de qir kerdîme” (reportaja
Y. Barî Arslan, rupelên 91-94) û “1938 di Ez Dêrsim di Esker bîyo”
(reportaja C. Zerduşt Pîranij, rûpelên 96-106). Sernavê hevpeyvîna
sisyan “Çewlîgî ra Seydayo Namedar Mela Silêmanî Sipênî-i” (reportaja
W.K. Merdimin, rûpelên 134-146) naveroka xwe belî dike.
4. Beşa Agahî û Nûçeyan
Du wêneyên xerabeyên dêrên Ermeniyan (rûpela 89),
agahdarî li ser pirtûkan, ku li jorê jî hatibûn bibîranîn (rûpelên 173 û
176) û hinde tiştên din dikarin li bi siya vê beşê de bêne bicihkirin.
Mixabin, di van rojên dawî de nûçeya dadana (girtina) kursên taybetî yên
kurdî li Amedê gihiştine me. Lewma kurtegotara “Akerdişê Merasimê
Sertîfîkaya Kirmanckî (Zazakî)” (rûpelên 150-151) di rewşa îro de dibe
şabûna berwext.
Paşgotin
Rêjeya
pêkhatiyên vê hejmara “Vate”yê gelek balkêş e:
-
% 63 cih ji bo keresteyên zimanzanî hatine dayin;
-
% 18 ji bo wêjeyê;
-
% 16 ji bo hevpeyvînan û
-
% 3 ji bo agahî û nûçeyên din.
Bi gotineke din, armanca bikaranîna Kirmanckî wek
zaraveyê nivîskî li pêşiya her tiştî ye û ji bo vê yekê xebata zimanzan
û wêjeneran bêrawestan e. Têbîniyeke din belkî ne bi dilê rewşenbîran
be, lê % 90 ji xwediyên nivîsan mêr in.
Zimanê
ku di kovarê de tê xebitandin hêjayî pesn û serfiraziyê ye. Her hevokek
li ser asta zanistî ye û her peyvek bi destrastî hatiye çapkirin. Heyf û
mixabin, ku kêm kovarên kurdî hene, yên ku têsktên xwe di ber çavên
pisporên zimên re didin derbaskirin. Lê xebatkarên kovara “Vate”yê xwe
di vî warî de diwestînin û lewma Kurdên, ku bi Kirmanckî neaxivin jî,
dikarin mêldariya vê kovarê bikin.
Li vir
em têne ser pirsa bingehîn: Gelo rewşa yekgirtina zimanê kurdî wê çawa
be? Ev pirseke dûr û dirêj e, lê xalên sereke têne zanîn:
-
Hemû zaraveyên kurdî divêt bi şanazî bêne xebitandin û geşkirin;
-
Cawa Kurmanciya Jêrîn (ango Soranî) êdî hatiye standardkirin, wisa jî
divêt standardkirina Kurmanciya Jorîn û Dimlî-Kirmanckî-Zazakî jî (her
yek di nav xwe de) bi zanistî biqedin;
-
Yekkirina alfabeta kurdî gerek e bikeve rojevê.
Di vê
pêvajoya avakirinê de kovara “Vate” rêzaniyê dike. Ji ber vê yekê, ew
hêja ye, ku bigihîje destê hemû kesên, ku serê xwe ji bo ziman û çanda
kurdî diêşînin. Bi baweriya min, eger di her hejmarekê desê-çar rûpel bi
Kurmanciya Jorîn û Kurmanciya Jêrîn bi kurtî basa naverokê bikirana,
xwendevanên nû wê bihatana qazanckirin.
Ji bo
daxwazkirinê:
Vate
Şehit Muhtar Mah.
Nane Sok. No: 5/5 Kat: 3
Beyoğlu/Istanbul
Telefon:
(90 212) 244 94 14
|
