Têbîniyên li ser Kurdan û Sûriyê
 

Dr. Zorab Aloian

Efrin.net 11. 06. 2005

Hebûna mirovê Kurd ji vê baweriyê tê, ku niþtimana wî ber bi azadiyê ve diçe. Lewma mafê her Kurdekî, çi li welêt, çi li xerîbiyê, heye, ku ew nêzîkî rewþa Baþûr-Rojavayê Kurdistanê, mîna her beþeke din, bibe. Lê belê, Kurd li Sûriyê xwedî dîrokeke dûr û dirêj in û ev dîroka han ne tenê bi Baþûr-Rojavayê ve girêdayî ye. Lewma ez dixwazim bi cureyekî kurt nêrînên xwe li dor Kurdan di pêvajoya guhartinên Sûriyê de bi rêz bikim. Nêrînên Kurdperweran ne belge ne, ne jî peyvên pêxemberan in: Ew li ser koka êþ û omidiyê þîn dibin.

Hebûna Sûriyê:
Herêma bi navê Sûriye ji serdema Imperatoriya Romayê de ketiye ferhenga siyasî. Komara Erebî ya Sûriyê ya îroyîn dewleteke xwezayî nîne, çûnke ew ne ji dab û nerîta dîrokî tê, ne jî ji ya neteweyî (berwelatê Ereban nagihije sînorên Sûriyê). Ev dewleta destçêkirî ji çarçoveya bingeha xwe derketiye: Navendên Xaçparêzan yên Dema Navîn - mîna Laziqiya, Heleb û Dîmeþq - ne di destên Xaçparêzan de ne. Zimanên aramî û kurdî, yên ku bi hezar salan li ser xaka Sûriya îroyîn li kêleka hevdu dijiyan, zimanên fermî nînin. Li derveyî sînorên kevinare yên Sûriyê herêmên giranbuha mane: Dewletên Urdun, Lubnan û Israyîl, nîvdewleta Filestîn û deverên Iskenderûn û Mûsilê. Herweha herêma Dêr ez-Zor e bêbext, di warê zaravî û erdnîgarî de, bêhtir bi ser Iraqê ve ye. Ev Sûriya, ku em dibînin, tenê bi xêra îdeologiya Beesiyan dikare wek dewlet bimîne. Gelo eger Beesîzm û birêvebirên wan li Sûriyê ji aliyê eskerî ve jî têk biçe, wê çi pê bê? Sînorên kelevajî, serkeftina zimanekî biyanî (erebî), lawaziya bingeha neteweyî, desthilatdariya hindikahiyeke dînî û guhartina mayeya kêþeya Kurd – ev xalên binavkirî hebûna Sûriyê diêxin bin pirs û gumanan. Belkî dewleta Sûriya ji xerîteya Rojhilata Navîn nayê rakirin. Lê dîsan jî ne rewa ye, ku þêweyeke nû ji bo Sûriyê neyê xwestin. Çawa Henry Kissenger bi eþkere digot, av û nift tiþtên wisa girîng in, ku nabe ew li bin kontrola Ereban bimînin.

Federalîzim wek Paþeroja Sûriyê:
Herçend nîvê gelê Sûruiyê Erebên Sunnî bin jî, navçeyên civakên din rêya federaliyê rewa dikin. Di vê pêvajoyê de rola Kurdan gelek mezin e. Berpirsiyariya hêzên siyasî û rewþenbîrî yên Kurdan ev e, ku ew basa sê herêmên Baþûr-Rojavayê bikin û vê babetê têxin rojevê. Hêdî-hêdî, gav bi gav, divêt ev herêm wek yekîneyên federasiyona Sûriyê werin dîtin. Ev hersê yekîne divêt autonom bin, bi du zimanên fermî birêve biçin (ji bo þikestina tirsa Erebên wir) û pêwendiyên xurt di navbera xwe de ava bikin. Bi vî awayî, piþtî demeke pêwîst, ev hersê herêm dikarin xwe bikin yek. Bi gotina din, ev formeya federasiyonê, ya ku Paul Bremer ji Kurdên Baþûr re pêþniyaz kiribû û ya ku hatibû redkirin, ji bona Kurdên Sûriyê wê gelek baþ bûya.
Bêguman, federalîzim wê yekîneyeke Elewî jî bixwaze. Belê, ne gengaz e, ku ev civaka han bi dirêjxayanî li serê jorê bimîne. Helbet, komên Elewiyan serwaxt bûne, ku ji ber sedemên demografî, bihêzbûna Îslama Sunnî û avabûna rewþa nû ya navneteweyî, rojekê wê hukumet ji destê wan bê standin. Li Sûriyê ev yek ne tiþtekî veþartî ye, ku serkêþên Erebên Elewî amadekariyên xwe ji bo damezrandina herêmeke taybetî dikin.
Ne dûr e, ku li Baþûrê Sûriyê herêmeke Dirûziyan jî derkeve holê. Herçend di dînê Dirûziyan de armanca pêkanîna dewleteke serbixwe tunebe jî, fikireke wisa li ba hin navgînên siyasî têne gengeþekirin. Yekîneyeke Dirûzî dikare bibe magnêt ji bo hewbawermendên wan li Lubnan û Israyîlê.
Dîmeþq bi xwe jî divêt rista dîrokî û çandî bilîze û wek paytexta Sûriyê statûseke zelal – heya statûsa yekîneyeke federalî – ji xwe re wergire. Hejmara yekîneyan, sînorên wan, firehiya mafên wan yên qanûnî hên ne xuya ne. Lê civaka Kurdan divêt bibe motora gotûbêjên federalîzmê. Ev konsepta han projeyeke neokonservatîvan tîne bîra mirovan: Çareseriya here baþ ji bo dewletên wisa “pirrengiya demokratîk ya hundirîn” e (democratic pluralism within states).
Li aliyekî, cîhana nûjen regiyonalîzmê gotûbêj dike, li aliyê din jî li navçeya Rojhilata Navîn pergala federaliyê cihê xwe digire (Iraq û Imaratên Yekbûyî).

Berjewendiya zimên û têgîna Kurdistanê:
Xuya ye, ku yek ji sedemên sistbûna tevgera Kurd ev bû, ku di platforma wê de navê Kurdistana Sûriyê winda bû. Encama vê kompromîsê bi þewat bû. Niha dem hatiye, ku bi nermayî navê Kurdistanê vegere rojeva Sûriyê. Daxwaza azadiya edebiyat û çanda kurdî û statûseke fermî ji bo zimanê kurdî (yan li tevaya Sûriyê, yan jî bi kêmanî di yekîneyên Kurdan de) pirseke biryardar e. Li wan parçeyên Kurdistanê, li kûderê ziman ketiye navenda jiyanê, derfetên siyasî jî firehtir in. Tevliheviya rewþa Bakur heta qonaxeke mezin ji vê yekê tê, ku Kurdan ziman û çanda tirkî wek taca þaristaniyê pejirandine. Bi rastî, serbestiya zimanê kurdî dermanê Kurdewariyê ye. Xwezil, partiyên Kurdan li Sûriyê zorbeya xebata siyasî û nivîskî bi kurdî bikirana!

Yekîtiya hêzên Kurdan:
Mirovê Kurd hez dike, geþbîn be, ku ev yekîtî ava dibe. Hêzên, ku nekevine xebata hevbeþ, wê bi pêþveçûnên objektîv ji holê rabin. Hêvî heye, ku partiyên me li Baþûr-Rojava ji serboriya du beþên Kurdistanê rawêjê hildin û mifayê wergirin:
1) Yekîtî heye, ku ji parçebûnê jî xerabtir e;
2) Dutîretî heye, ku gelê Kurd di çavên xêrxwazan de jî dike sosret.

Dîn û siyaset:
Piþtî ku Lîbiyayê jî dev ji Înternasiyonalîzma Îslamê berda, çi pêdvî ji bo parastina îslama siyasî ji hêla Kurdan ve nemaye. Îslam dînê piraniya Kurdan e û cihê wê di mizgeftan de ye. Xweþiya Îslamê ji bo mirovên bawermend cejin, çîvanok, yasayên civakî û pêdviyên ruhî ne. Lê dîrok diselimîne: Bi çendî Îslama siyasî bi ser dikeve, hewqas nasiyonalîzma Kurdan lawaztir dibe – û berevajî. Ji bilî vê yekê, rêzgirtina Xaçparêzan û nîþanên hurmetê ji bo Êzdiyan divêt bibin siparaniya tevgera Baþûr-Rojavayê. Ev qazanceke mezin e, hem di warê neteweyî de, hem jî di warê piþtgiriya navneteweyî de.

Rista Kurdan di Pêvajoya Guhartinê de:
a) Bihêzkirina dostaniya gelan, da ku raya giþtî ya Ereban dijminatiya doza Kurdan neke (yan bi kêmanî asta vê dijminatiyê nizimtir bibe) û mafên Kurdan wek komployeke berhingaran temaþe neke;
b) Çêkirina yekîtiyeke hêja di navbera hêzên siyasî yên Kurdan de;
c) Xistina statûsa zimanê kurdî nav rojeva siyasî;
d) Destpêkirina gengeþeyan li ser federalîzmê (pêþî li derveyî welêt);
e) Tengkirina bandora îslama siyasî;
f) Pêwendiyên bê tirs û xof bi dewletên Anglo-Saxon re. Rexneya propaganda Ereban di vê xalê de bi hêsanî dikare bê þermezarkirin: Ereban bi xwe bi Înglîzan re kar dikir, heta ew ji Osmaniyan rizgar nebûn.