ÇIMA GUHARTÊNÊ MEZIN
LI CÎHANÊ ÇÊDIBIN

Zamdarê Zindî

Efrin.net 22. 05. 2005

Gava şoreşa oktoberê li Rûsiy biserket bû gava yekem ji guhatinên mezin li cîhanê û destê xwe dirêj pir dewet û welatan kir .Ji peymanek avakir (wersor) li rexê din ji dewlet û hêzên sermiya dar peymana (Etlesî)avakir , van herdu peymanan dijberiya hev dikirin , cîhan dabeşî du ristan bûn her yekê berjewndiyên xwe di herêmên cîhanê de çandin , dewlet û melet ber didan hev , agirê kuştin û hilweşandinê di nav bera wan de dewlet an de gur dikirin ku, bejeweniya wan bi sev keve . Aya milet û berjewendiyên, serbixwe û rûmeta doza wan dibûn qurbanên bejewendiyên wan herdu peyaman. Her hêlek pistgiriya dewletên nuh avabûne dikir , li ser bingehên diktorî, feaşî tevahî… Van dewletên bûne dûvçil kên dewletên mezin . Bona ku, ew serdest bin û text û taçên wan bimînin bi derfên gelên xwe gelek kuştar û çewsandin kirin . Bi sed hezaran xwîna miletên xwe rijandin , mîna Çili , Iraq , Sûriya , Kempoçiya , Borandî… Û çeng di navber wan pêdixistin , ewe pê mijûl dikirin. Sedem û encama van rewşan miletên van dewletan birçî , tazî û nezan dimînin û dewletên nûjen pêşketî nedihatin avakirin . Ew komelgeyan paşmiyî diman û dibûn golên herimî û gemirî , xaka van komelgan bi telbiz dibûn ku , hemî, nexweşî jê bi derkevin , çi yên civakî û siyasî têde werin çandin .
Vê rewşa reş û teng dirêj kir ta roxandina peyman Werso û Impretoriya sufyetê.
Ji vê Qanêxê û şûn ve, çihan biyekserî bû ,û ristek nuh jê re tê rîstin (Ewlemê) cîhankirin dunyê .Ev ristên diktetor û Faşî û tolîtarî …
Ew partî rvêxistinê Islamî mêjî zingarî yên diho piştgirya wan di hemî waran de dikirin . Digel komelgên paşmayî bûn kend û kosp li pêşa berjewenda hez dewletên mezin û siba ji cihankirinê re nebin girêkê . Li hêla din ew partiyên îsolî (îslum) yên bi destê wan çêbûne , destê xwe dirêj asayêşa bingehî yên dewletên mezine kirin (bûyerên /11/Elûnê, balyozxwe Emirîkî li kinyaê, teqinên Medrîdê…) .
Mirov dikare bi zimanekî dîn bêje .Ev rist û rijîmên paşmayî , yên nikar xwe bi guhêrin û kal bûn , ji çavê miletên xwe ketin, bi va rengî xwe berdewamî na bin û sedemên jîndariyê nemane .
Ji ber vê guhartin jê bûye giringiyek dîrokî . Bûne Dêwê çavê kaniya pêşveçûna miletan . Di vir de mirov dikare bipirse :Ma gelo guhartinên li vê dawiyê tên kirin ( Coriciya , Okraniya , Libnan ,Qirxîsistan…)sedemên xwe hundirîn e an derveyîn e ?

Em dikarin komilgeya(civak) Sûriyê li vê pêvar(pêwar, Miqyas) bêjigê xînin.

Sedemên hundirî:
Wek em tev dizanin wergerandina çend serbazên leşkerên partiya Be;is di sala 1963 an de kirine – ku ,wan ji xwe re kirî şoreşa / 8 /î Avdaarê – ta roja îro serdestin û ew serdestiya xistine destûra dewletê , xêza / 8 /ê .
Li ber siha vê serdestiyê dewlet û civak ber ya leşkeriyê ajotin , seroka partiya Be;is ji ber milet ve bûye xwediyê hemî biryaran û ji Be;isya re dewlet avakirine (Di dewleta Be;is de , destê berhemkar ew bilind e ) .Ango dewlet ya besiyane ne ya miletê Sûriyê ye . Li ber dengê derûşmên gerim û qelakirî , hêdî- hêdî dewleta asayêşî avakirin û komilgak leşkerî (milîtarî) peydakirin .Jiyana konevaniyê ji nav komilgê kişandin û bi pêyên asayêşan pelixandin . Ev çel sal bûye partîk serkirdayetiya Sûriyê dike . Ji ber van sedemên jêrîn gel jê hosan bûye û verişa xwe jê tê .
*-Ne tenê pariya Be;is û beşên asayîşên xwe konevanî ji nav komilgê kişandin û kuştin , destûr û zagon tev digel kêm û kasiyên wan jî girêdan û kar pê nekirin , bêhina demokrasiyê ne dan gelê Sûrî çewsandin û kuştin di dermafê milet de pirkirin û kuştar(Mecazêr) çêkirin (Hema , Meşarqa , Tedmar , Qamişlo…) .
*-Vê zor û setema li ser mila gelê Sûrî tê meşandin , di ber re milet xizan kirin û pariyê nên lê hesret kirin , dixwazin mêjiyê miletê Sûrî ji zikê wî bi dernekeve , tucarî bi jiyanek nuh û bi rûmet ne ram e . Wek rapora navnetewî nîşan kirî ku 64% di bin xêza xizaniyê re dijîn .
*- Di warê dezgehên dewletê de , ji jêr ve ta jor dewlet di warê Îdarî de herifî û celqbûye . Mirov çi karî bike û ku ve here deriyê dewletê bê bertîl û berjewendiya kesane nameşe .Van sedemên me jimartine tevan , bi xwe gelşên civakî kûr û fereh kirine , civak tersî dîrokê meşandine . Aya li gor civakên din ber paş çû ye , nimûn e (dizî , kuştin , birina bencê , herifandina rûmetên civakî …) Li şûna komele û ristên sîvîlê û mirovatiyê ,ji nuh ve li xelek û dezgehên malbatê û êlê vedigerin .
 

Sedemçn cîhanê:
1- Di van çend salên dawî de , gelek alav û emrazên raghandina pêştketî, wek êlktirîkê gihêştî hemî malan , hev gîhandin û hevghêştina mirov bi xelkê derve re gelek sane bûye . Hemî bûyerên li cihanê tên kirin pê ve tê girêdan teze – teze dibihîse û dibîne , ev dihêle ku , jîna xwe bi jina miletên din re bipîve û helwestekê jê werbigre. Ev raghana bi wêne û deng û dîtin , mêjiyê û jiyana mirov ber rûmetiyê diguhêre .
Ev şoreşa teknîkî û êlktironî bûye hêzeke mezin ji guhartinê re , di hemî waran de .Ji destê deslatan nayê der ku , tiştan veşrin û bin cil bikin , kar û kirarên wan wan tev ji xelkê hundir û derve berçavin .
 

2- Şoreş û serhildanên aştî di van du sê salên dawî de .çi li Corcayê, Okraniya, Libnan û Qirxstanê şewq û ronahiya xwe dide cîhanê , taybet ew , dewletên ku, miletên wan dibin nîr û zor û zinatê de dinalîn, çavê wan mileta baş li ser rewşa xwe vedibîn û civak diheje û dikele ku, cîkek bi pûşê rewş pizirî keve , tavilê wê gur bibe û alava xebat mezin bibe, miletê û civaka sûri naha di xwe de bi agirê zor û setemê diqis, qise. Mirov dikare bêje rewşa şoreşê ya guhatinê ji derev û hûndir ve bijartine .
Lê, mixabin hêzên niştamî û demok ratî lihevkirina nebrajtîne . Di navbera wan de hê nêrîn û û pirogramên xebata bi hev re mor nekirine , tu rêxistin û peyman nehtine çêkirin . Li gor rewşa civkî û cîhanê ev xalek gelek jar e .
 

3-  Pirojeya Emrîkî û Awropî , bi demokratkirina rojhilata navîn , û peyva serokê Emrîkî , ku pişta hêzên demokratxwaz digre , ev îjdilî ye ne tektîke û vê pirojê xwe kûr di mêjiyê û milet û hêzên rojhilata navîn de deng vedide . Lê , ji tirsa hukmetîn xwe re ku , wan xinz û bêbext neke û xwîna wan erzan neke aşkere nikarin bêjin em bi vê pirjeyê re ne .Lê,di dil û derûşmên xwe de demokratiyê doz dikin û guhartina van ristan dixwazn. Tevî hemî hukmetên roj hilata navîn derûşma guhartin û serastkirinê ji xwe re kirine benîşt û dicûn .Lê , tiştî naguhêrin û kevirekî ji ci ranakin û nalivînin .
 

4- Wek me gotî , civakên rojhilata navîn gelek li şûnin , bûne axek bi telbîz ,têde nêrîn û rêxistên Isolî Îslamî peyda bûne , serê xwe bi mêjîkî kûr hildane ,yên ku, ne bi nêrin û kirarên wan re bin , tavilê gawir dikin û xwîna wan ji rijandinê re rawe dikin . Ji ber wê mirovên bê gunh bi dil kevirî hezaran jê dikujin . Ev mêjî û kirar bûne giranî li ser milên van civakan , guhartin jê re bûne pêwîstiyek bi lez û dîrokî.
5- Raman rizgarita netewan û demokratî xwaz , pir kar û xebat ji ber ve tê kirin , ev raman bûye nan û vexwerina van gelan ku, karibin welatên xwe li ser riya şaristaniyê ava bikin.
Mirov dikare bêje :Guhartin û demokratî kirina Sûriyê û rojhilata navîn bûye pêdivek dîrokî bi lez . Ku, van miletan di hemî waran de rizgar bibin û bi rûmet bijîn.