Felsefeya Dewletê

Sebrî Silêvanî

www.silevani.com 

Wek danasînek sakar bo têgehê dewletê mirov dikare bibêje ku bercestekirinek e ji bo awat, hêvîxwazî û armancên gel nexasime gelek çewsandî û dagêrkirî bi dirêjayiya salgarê û qonaxên dûr û dirêj bi xebat, berxwedan û yaxîbûn qediyandîn. Herweha û ji aliyek din, pêkhatinek e ji ramanên sinc û akarî, ji giyanek perwerdeyî çunkî daxwaza gewherî û bingehî di wateya hebûna xwe de berceste dike.

Lê, pîrozî û buhayên dewletê di çawayiya bercestekirinê de ne û herwesa awayên derbirrînê ji bo darijtina wan awat û hêvîxwazî û armancan, ango li ser zemînê ketwarî û li jêr sîha yeksaniyê û wekheviyê, hevbehriyek guncayî biafire û hevwelatî nirx û buhayên xwe li saya dewletê biparêze heta ku bi akam û encaman rastiya bercestekirinê biçespîne û saziya dewletê biragehîne.

 Hêvî û xewn dibin qurbanên derbirrîn û nakokiya bûyerên berwext

Dewlet bi damezirandina xwe, bi hebûna xwe, derbirrîna giyanê milletek xwedî nasname, hevgirtî û hevguncayî dike û çarenivîsê wî vedibirre bêyî ku li ser maf û buhayên wî yên rewa kol bide yan jî feramoş bike ji ber ku ew damezirandin û hebûn heta dawîn rade bi wan maf û buhayan ve girêdayî ne.

Dewlet li ser wî zemînî ava dibe yê ku millet li ser jîn û jiyara xwe dibe serî, ango zemîn merc û binemayek sereke ye ji bo damezirandina dewletê belê ne hemû ye ji ber ku pirr merc û binemayên din jî hene û ji serekiyan dihên hijmar mîna netewe, yasa, hukomet û desthelat.

Ji rastiyên selmandî di ezmonên qonaxên dîrokî de ew e ku mixabin di heman dewletê de pirinsîp, civak, hêvî û xewn dibin qurbanên derbirrîn û nakokiya bûyerên berwext û ev bi serê xwe dibin sersedem bo derizîn, eger ne bêjim şikestin, di navbera ramana akar û sincî – Binyatên Dewletê – û ketwarî de. Ev derizîn yan şikestin encamên nerênî di jiyana gel de diafirîne û bandorên metirsîdar dadirijîne lewra pêwîstiya hebûna dewletê bi xwe pirsek serek e ye ji bo hevwelatî yan takekesî eger hat û parastina maf û buhayên hevwelatiyê li ber çav werbigire.

pirojeyê dewletek serbixwe ne di peyrewê ramyariya Kurdistanî ya hevkat de ye

Li rojgara hevkat, ez na xwazim sedemên ne damezirandina dewleta Kurdistanî bipirsim ji ber ku bersiv di xwandin û lêkolînek dîrokî û kardariyane de xwe diçespînin belê dixwazim sedemên ne amadebûnê ji bo damezirandina dewleta Kurdistanî bipirsim? Ango nebûna awayên derbirrînê ji bo niyaza dewletê, ew jî eger ew niyaz hebe.

Eger mijara binemayên damezirandina dewletê bişopînin, xuya dibe ku pirraniya binemayan li bal milletê Kurdistanî hene ji bo bercestekirinê berev dewletek Kurdistanî serbixwe, belê xuya ye jî ku awayên perwerdeyê û alavên derbirrînê û rêkên serederiyê ne wek pêwîst in lewma pirojeyê dewletek serbixwe ne di peyrewê ramyariya Kurdistanî ya hevkat de ye egerçî bergehên guhorînê ji encamên nakokî û hevkêşeyên navneteweyî, bi taybet li herêma rojhelata naverastê, amajeyê didin ku barûdoxê deverê di jangirtina dawiyê de ye dawî ku bêhtir ji carekê ber havêtî.  

Ji bo ku hevwelatî hebûna xwe di çarçoveyê dewletek serbixwe û xwedî serwerî de biparêze û maf û buhayên xwe dabîn bike, gerek e li ser hindek şengestên akarî û aşinabûnê xwe perwerde bike yan jî bihê perwerdekirin û kar û xebata xwe di qonaxa berhevkirinê de bisengîne ji ber ku biryardan ezmonek ne berdar e di dîroka gel de û metirsî û gumana nerênî dikarin sedemkariya neomêdiyê biafirînin.

Gerek e waz li felsefe û perwerdeyiya sitewr bihîne û li gor bûyer û nûjenên serdemî, sewda, raman, berhevî û pejirandinê derbibirre û mînaka herî qenc li vir birakujî ye ji ber ku rast e ku birakujî wek kardarî bi dawî hatiye lê belê wek felsefe û perwerde hêj heye û bi rêjeyek ne kêm di nava tûjgelên ramyarî de tenanet di nava yên civakî jî de. Mîna volkanek vemirî ye, belê car car dûkêlê dike û di kûrayiyên xwe de difîrhe ji ber ku pirr e ji bermayî û nişteyan û metirsiya herî mezin ji teqînek nû ye ( Wek birayên Mosilman dibêjin: Xwedê neke) Lê, ji bo ku ew volkan gub nebe û wan metirsiyan bêbar bike ji rastiyê gerek e felsefeya perwerde û xebat û kurdbûnê bihê guhorîn û li gor pirsa nasname û çarenivîsî bihê têgehiştin çunkî agirbestina birakujiyê nikare bi sanehî hemû berkar, şûnkar û bandorên nerênî li ser çand û perwerde û derûnê bisirrîne û pêwîst e aliyên sedemkar vê rastiyê bivenasînin û li xwe mukur bihên ku felsefeya birakujiyê li gel berjewendî; maf û buhayên Kurdistanî na gunce û li catî wê felsefeyek nû gerek e ji bo ku bikare bi awayek saz, jîngehek nû bidamezirîne û paşî cvakek sivîliyane û evca hizra dewletek saz û serbixwe bikin lê ji bo damezirandina dewletek saz û serbixwe mirovek saz û serbixwe dixwaze û ji bo ku mirov saz û serbixwe be pêwîst e ku li nasname, dîrok, ziman û mafên xwe xwedî derbikeve û ji bo ku bikare ya dawiyê pêk bihîne gerek e li ser peyrew yan felsefeyek kêrhatî bihê perwerdekirin. Mafê hilbijartinê û retkirinê hebe, mafê azadiya derbirrînê bi tevavî hebe herwek Sipînotza dibêje: (( Divê em wek mirov 100% bi azadî bihizirînin yan jî divê bi êkcarî ne hizirînin^[1])) Û herweha mafên bawerî, ramanî, civakî û keltûrî û hd... !  

çima heta niha dewletek serbixwe nîne wek bercestekirin ji bo buha, hêvîxwazî û armancên gel?

Wek derencam bo amajeyan, dixwazim bibêjim ku amadebûn ji bo damezirandina dewletek Kurdistanî ne bûye kamne çunkî felsefe û perwerdeya birakujî û doxmakariyê, zêdebarî bo gelek sedemên din yên navxweyî, derveyî û tevayî, tev wek alav dihatin bikarhanîn û xuya ye jî ku alavên nesaz bûn bo damezirîngehek saz.

Pirsek din xwe araste dike ew jî: Aya gelê Kurdistanî wek gelek çewsandî û dagêrkirî dihê niyasîn yan no?

Eger bersiv erênî be, nexwe çima dewlet nahê bercestekirin ji bo dawiya çewsandin û dagêrkirinê? Ji xwe eger bersiv nerênî be, nexwe dîsan çima heta niha dewletek serbixwe nîne wek bercestekirin ji bo buha, hêvîxwazî û armancên gel?

((Dewlet wek bûnewerek baylojî dihê niyasîn; ji dayik dibe, perwerde dibe, mezin dibe û pîr dibe heya ku dimire^[2])) Ev awayê danasînê ji bo dewletê, bêhemd, mirovî ditirsîne ji ber ku eger rast weha be, pirsiyarên tirsdar xwe ditûjînin û serpirsiyar jî ev e: Erê ma ne direng e ji bo dewleta Kurdistanî eger em dem û qonaxên dîrokî li ber çav werbigirn? Ji bo ku mirov bikare bi awayek jîrbêj bibersivîne, gerek e felsefe û perwerdeya dewletê durist têbigehe û evca hokar û rastiyan bipejirîne tenanet eger hestdar jî bin yan jî ne li gor berjewendiyê bin yan jî dijî mebest û meremên peyrew yan aydolojiyek taybet bin.

Herwesa hişmendiya gel û hestê neteweyî beramber hebûn yan nebûna dewletek serbixwe, rastiyek din dihilêvire û bedaxe ku heta dumahîk rade jandar e belê pêdiviya gelê Kurdistanî niha û ji her maweyek din bêhtir bi rastiyan heye ji ber ku bingehê damezirandina dewletê wek damezirîngeh bi yasayên perwerdeyî û rewştî ve dihê girêdan.

(( Ne awayê hişmendiya mirovî hebûna wî diselmîne, belê awayê hebûna mirovî awayê hişmendiya wî diselmîne^[3])) Ji vî sirgeyî dixwazim pirsiyarekê araste bikim: Erê hişemendiya gelê Kurdistanî awayê hebûna wî diselmîne yan jî awayê hebûna gelê Kurdistanî hişmendiya wî diselmîne?

Ji bo bersivek beraqil, gerek e bersivdar xwe ji tagiriyê û hewadariya neteweyî û baweriyane biparêze egerna dê bikeve di telezgeyek zeynekî, hizrî û xeyalgehî de û gerek e barê awarte yê Kurdistanê û hevbendî û hevpeymaniya hindek hêzên navneteweyî li gor acenda û pirojeyên xwe neke zemînek ji bo bersivdanê ji ber ku rewşa hêza hevpeyman ya hevkat diyarde yan helwîstek berwext e û li gor berjewendî û pilanan dihên arastekirin û qenc e eger mirov li ser milê xwe bizivire û avrriyekê bide dîrokê ji bo ku helwîstê dûhî berawerdî yê evro bike û di encam de bigehe baweriyê ku dostê duhî dikare bibe neyarê sube û herwesa neyarê duhî jî dikare bibe dostê sube, belê îro berwext e û ji bo ku rastî û rewayiya xwe biselmîne pêdivî bi bergehên akamên dahatûyî yên neberwext heye.

Ji bo nirxandina wê hişmendiyê û jîwarê Kurdistanê wek dewletek serbixwe li dahatûyî, pêwîst e alav û binemayên serek e bihên şopandin bêyî ku pêgirî bi çi sistemên perwerdeyî, tîtalî, olî û bawerî ve bihê bestin çunkî pirs bi xwe serbixwe ye û bersiv jî gerek e serbixwe be û tev ji bo encamdana karek serbixwe û ew jî dewletek serbixwe bi hemû wateya gotinê.

Derencam :

Seyr nîne eger di civakên bê nasname, çewsandî, dagêrkirî, direngmayî û nesaz de ev pirsiyar jî mîna gelek pirsiyarên din bê bersîv bimînin ji ber ku ew jî vedigere bo çawayiya perwerde û felsefeya afirandinê.

Lê, ketwarê Kurdistanê bi giştî, ma ne pîvanek kês e, yan rengvedanek rasteqîne ye ji bo hişmendiya Kurdistaniyan? Nexwe boçî ew hişmendî lawaz û bê werar e?  

Ew hişmendiya lawaz û bê werar van pirsiyar û mijaran ditûjîne:

Ka çawa Wolterî pesnê milletê Ingilistanî da, eha ez jî dixwazim wesa pesnê milletê Kurdistanî bidim lê belê ez ji Wolter şerm dikim çunkî nizanim dê bi kîjan awayî bibersivînim eger hat û vegeriya û ji min pirsî: Ma milletê Kurdistanî dikare wê bike ya ku milletê Ingilistanî kirî...?

^[1] Barox Sipînotza 1632-1677

^[2] Hîgl ( Felsefe û Modêrnîzim ) Rêbîn Resûl Ismaîl

^[3] Karl Marks