Li ser pirtûka
“Bingehên rêzimana kurdî”
ya Kamiran Bêkes

  Lokman Polat

efrin.net, 23.08.2004

Ez zimanzan nînim, lê zimanhez im. Ez ji zimanê kurdî hez dikim û ez bi kurdî dinivîsim û dixwînim. Yek, didu ne tê de, hetanî niha çi pirtûkên kurdî derketine, min di nav bîst salan de xwendine. Ji xwe kovarên kurdî yên ku min ne xwendine, tunin.

Di hêla lêkolîna li ser pirs û pirsgirêkên zimanê kurdî û fêrbûna rêzimanê kurdî de qelsiyek heye. Di vê hêlê de gelek kêm lêkolîn hatine kirin û pirtûkên ku hatine weşandin ji tiliyên du destan nabore. Weha, carna di çend salan de carek te hew dît pirtûkek li ser zimên hate weşandin. Pirtûkên ku hatine weşandin jî ji bo çareserkirina pirs û problemên ziman têr nakin. Lewre jî divê di vê hêlê de lêkolînên berfireh bêne kirin û pirtûkên fêrbûna rastnivîsîn û rêzimanê (gramatîk) kurdî bêne nivîsîn û pirtûkên weha bêne weşandin.

Di hersê perçên Kurdistanê de çend pirtûkên gramerê hatine weşandin, ez nizanim, lê ez dizanim ku li Kurdistana Bakur pirtûkên ku di derbarê gramerê de hatine weşandin, çend lib in. Helbet li Kurdistana Başûr û Rojava jî miheqeq pirtûkên rêzimanî hatine weşandin. Lê, ji ber cudabûna alfabeyê Kurdên Bakur ji wan tu sûdê wernagrin. Şansê me jî ev e ku Kurdên Kurdistana Başûrê rojava alfaba Latînî/Kurdî bi kar tînin, ew bi tîpên Muhamedî nanivîsin û lewre jî Kurdên Bakur ji hemû xebatên wan yên çandî, wêjeyî û zimên feydê dibînin.

Nivîskarê pirtûka bi navê “Bingeha rêzimana kurdî – zaravayê kurmanciya bakur” Kamiran Bêkes kurdê Binxetê – anku kurdê Başurê rojavayê Kurdistanê – ye. Ew lêkolînvanekî zimanzan e. Di gelek kovarên kurdî de nivîsên wî derketine. Ew niha sernivîserê kovara “Pênûs”e.

Pirtûka “Bingeha rêzimana kurdî” ji 377 rûpelan hevedudan e û li Almanyayê derketiye. Xwezî pirtûkên weha li Kurdistanê bihatana weşandin û li wir bihatana belavkirin, da ku xwendevanên welêt jê sûd werbigirtana. Berga pirtûkê ji alî hunermend Reşat Yusêf ve hatiye amadekirin. Bergeke sade û xweşik e. Lê, xwezî li ser bergê wêneyeke habûya.

Naveroka pirtûkê gelek dewlemend e. Nivîskarê zimanzan bi şêweyekî hûr û kûr li ser bingeha rêzimanê kurdî sekiniye, wî gelek babet bi berfirehî nirxandine, şîrova rêzimanê kurdî kiriye. Ji xwe dema mirov li sernavê beşan binêre, dibîne bê ev berhem çiqas dewlemend e.

Ezê niha sernavê beşên pirtûkê li dû hev rêz bikim, da ku bala xwendevanên kurd bikşîne û bixwaze ku li ser van mijaran bibe xwedî agahdarî û zanîneke berfireh. Beşê yekê ya pirtûkê li ser deng û tîpan e. Piştî vî beşê yekê, ev beşên din li dû hev hatine rêz kirin: Kîte, bêje û darijtina bêjeyan, navdêr, tewandin, jimarnav, veqetandek, bernav, rengdêr, hoker, gihanek, baneşan, daçek, lêker, kesandina lêkeran, hevoksazî û rastnivîsandin.

Min di serî de jî goti bû, ez zimanzan nîn im. Lê, ez di mesela tewandinê de wekî nivîskar na fikirim. Di kurdî de hinek peyv hene, bi min divê neyên tewandin. Hinek peyv jî dema bêne tewandin, divê nebin peyveke din û bi serê xwe maneyeke din dernexin. Di kurdî de hinek peyv hene, dema bêne tewandin, dibin peyveke din û xwedî maneyeke din. Ji wan peyvên ku ez li dijî tewandina wan im, nivîskar peyvek di pirtûka xwe de wek minak daye. Ew dibêje:

Ez ji êş têm (niho) (Piraniya Kurdan niho nabêjin, niha dibêjin. L. Polat)
Ez ji êş hatim (borî)
Ez dê ji êş werim (wêbe)

Bi min divê weha be:

Ez ji aşê têm (dema niha)

Dema mirov peyva “aş” bitewîne û bike “êş”, maneya peyvê tê guhertin. Aş cihê ku genim lê tê hêrandin û dibe ard. Êş maneya êşa laşê mirov e. Dema ciheke mirov bêşe, mirov peyva êşê bikar tîne. Hinek kes peyva “mar” ditewînin dikin “mêr”. Mar navê heywanekî ye. Mêr jî însan e. Dema tu mar bikî mêr, herwekî tu heywan bikî însan.

Li herêma Amedê, Dêrsimê, Serhadê di nav gelê kurd de hinek peyv nayên tewandin. Peyvên ku têne tewandin jî maneya xwe naguhirînin û nabin peyveke ku maneyeke wê ye din heye. Li herêmeke biçûk (herwekî Şirnaqê yan Cizîrê) heger ji aş re êş dibêjin, divê mirov vê li ser temamê Kurdan ferz neke.

Belê, di kurdî de tewang heye, lê ev nayê wê maneyê ku îlla divê hemû peyv bêne tewandin. Hinek kes peyvên tirkî jî ditewînin. Mesela “Bozarslan” dikin Bozarslanî, “Uzun” dikin Uzunî. Ew hema “î”-yê bi pey hemû peyvên nêr ve dikin. Mesela “nêr” û “mê” jî di kurdî de problemeke din e. Hinek tişt, hinek peyv li herêma Amedê nêr in û li herêma Mêrdînê mê ne. Dema nivîskarekî ji herêma Amedê peyvê nêr binivîse, yên herêma Mêrdînê dibêjin ev şaş e, ew peyv nêr nîn e, mê ye.

Nivîskarekî kurd pirtûkeke bi kurdî ji bo weşandinê şiyandiye weşanxaneyekê. Redaktorê weşanxanê Şirnexî ye û tam li gorê Arif Zêrevan difikire. Nivîskarê ji herêma Amedê di pêşgotina pirtûka xwe de peyva “Rojhilata Navîn” nivîsiye, yê Şirnexî vê peyvê – li ser navê tewangê – kiriye “Rojhilata Nêvê”. Min bi xwe ji devê tu kurdekî ne bihîstiye ku ji “navîn” re “nêvê” gotiye.

Min ev mînakan dan û behsa van tiştan kir, ji bo ku bala xwendevan û zimanzanan bikşînim ser vê mijarê û ez dixwazim ew jî li ser vê meselê serê xwe bêşînin û ji vê tiştî re çareseriyekê bibînin.

Herçiqas ez di mesela tewanga hinek peyvan de wekî nivîskar ne fikirim jî, ev qîmet û giranbihabûna pirtûka wî kêm nake. Wî bi kedeke giranbiha li ser rêzimanê kurdî (binêrin ew “rêzimana kurdî” dibêje, bi min jî “rêzimanê kurdî” ye) xebat kiriye û vê pirtûka li ser zimanê kurdî amade kiriye.

Ez hêvîdar im ku li ser vê babetê minaqeşeyên berfireh bêne kirin, da ku mirov bigîşe encameke rast.

Bi minasebeta vê pirtûka li ser ziman, ez dixwazim di derbarê yekîtiya zimanê kurdî de çend gotinan bibêjim.

Celadet Bedir-Xan dibêje: “Miletên bindest heyîna xwe ji serdestên xwe bi du tiştan, bi qaweta du çekan diparêzin. Ol yek, ziman dudo. Lê heke ola miletê serdest û bindest yek bibe, hingê çek yek bi tenê ye û bend tenê ziman e.”

Ola Kurdan û neteweyên dewletên dagirker ku hêj jî sê perçeyên Kurdistanê di bin destê xwe de digrin, anku Tirk, Erebên Sûriyê û Faris, û ola Kurdan yek e. Di destê Kurdan de maye ziman.

Serokê tevgera siyasî û rêxistinî ya Kurdên Başûrê rojava Dr. Nuredîn Zaza jî dibêje:
“Gelî Kurdan, eger hûn naxwazin ji hev taromaro û winda bibin, berî her tiştî zimanê xwe bixwînin û bidin xwendin. Lê eger hûn dixwazin xwe nas bikin û xwe bidin naskirin û hezkirin, û bi hevaltî û dostaniya miletên din re bi pêş ve herin, û bi rumet û serbilindî bijîn, dîsa zimanê xwe bixwînin û bidin xwendin."

Şexsîyetekî kurd î bi rûmet, lêkolînvanê hêja Qanadê Kurdo jî dibêje:
“Ziman bingeh û binaxa yekîtiya endamên milet e, çeka serbestî û serxwebûna wî ye; di jiyîn û afirandina xwe de her milet, mirovên her civakê hevbendiya xwe, pevgirêdana xwe bi hev re dikine yek.”

Li jor hersê pêşevayên kurd, Celadet Bedirxan, Dr. Nuredîn Zaza û Qanadê Kurdo girîngiya ziman, bi van çend gotinan gelek xweş tînin ziman. Ji bo hemû netewan ziman û yekîtiya ziman gelek girîng e. Netewên din ji bo yekîtiya zimanê xwe kar û xebatên giranbiha kirine. Di nav gelek netewan de cûrecûre devok û zaravayên wan hebûne. Wan netewan ji wan devok û zaravayên xwe zimanekî yekgirtî, zimanekî edebî, zimanekî nivîsandinê ava kirine. Yekîtîya zimanê xwe pêk anîne.

Li Fransayê çend zaravayên frensizî hebûne. Axaftina Fransiyên li Parîsê û yên başûrê Fransayê ji hev cûda bûne. Lê wan ji hemû zaravayên xwe yekîtiya zimanê frensizî pêk anîne. Li Almaniyayê jî gelek zarava hebûne. Di dema împarator Bismark de rewşenbîr û zanayên alman dest bi xebatê kirine û yekîtiya zimanên almanî pêk anîne. Di erebî de gelek devok û zarava hene, lê zimanekî wan yî nîvîskî heye ku hemû jê fam dikin. Tirkîya tirkekî Îstenbolê û tirkekî Konyayê ne wek hev e, axaftina wan ji hev gelek cûda ye, lê di zimanê nivîsê de Tirkan yekîtiya zimanê xwe pêk anîne. Mirov dikare ji gelek neteweyên din jî mînakan bide, lê ev çend mînakên jor bes in.

Tecrûbeyên netewên cîhanê didin xuyakirin ku demeke dûr û dirêj bajo jî, di dawiyê de ji zaravayên cûre zimanekî yekgirtî têt avakirin. Di hêla nivîsandina edebî, zanistî, rojnameyî û axaftinên fermî de zimanekî yekgirtî pêk tê. Di esas û birêvebirina dewletê de ev hewcedarî bi rêk û pêk têt meşandin. Di nav zaravan de kîjan zarava dê pir bi pêşkeve ew jî bi bazarê ve, bi bazirganî û tîcaretê ve girêdayî ye. Di bazarê de, di tîcaretê de kîjan zarava bêt bikaranîn, ew zarava pêş dikeve.

Avabûna kapîtalîzmê ji dema feodalîzmê pirtir ziman bi pêşve xistiye. Pêşveçûna sanayî û teknolojîyê, îcada tiştên teknîkî, komînîkasîon, data-kompîtor ziman dewlemend kirine, pêşve xistine. Di navbera zimanên di dema feodalîzmê û dema kapîtalîzmê de gelek cûdabûn hene. Zimanê dema kapîtalîzmê pêşde ye. Herçiqas koka ziman yek be jî, pêşveçûn heye. Ziman xwe digehurîne û nû dike. Swêdiya sed salî berê û ya niha, tirkiya berê û ya niha, kurdiya dema Ehmedê Xanî û ya niha ji hevûdu guhertî ye. Zimanên dema niha ji yên berê dewlemendtir in. Ziman pêş ve diçin û her diçe berfireh dibin, nû dibin.

Ji bo zimanekî yekgirtî pêwîstiya alfabeyeke yekgirtî heye. Kurd bi tîpên erebî, latînî û kirîlî dinivîsînin. Divê hemû kurd bi yek tewir tîp û bi yek alfabeyê binivîsînin. Ji bo zimanê kurdî alfabeya herî baş alfabeya latînî-kurdî ye. Hinek Kurdên ku bi zaravayê soranî daxifin dibêjin bila bi alfabeya erebî-kurdî bê nivîsandin. Kurdên Bakûr û Başûrê piçûk heta niha alfabeya latînî-kurdî bi kar anîne. Divê Kurdên perçê Başûr û Rojhilat jî vê alfabeyê (latînî-kurdî) bi kar bînin. Alfabeya latînî-kurdî, ya ku hîmê wê Celadet Bedirxan daniye, têra zimanê kurdî dike. Çend tiştên piçûk ne tê de, qet hewcedariya guherandina vê alfabeyê nake. Ew guhartinên piçûk ku ez dibêjim guhertina alfabeyê nîne, bikaranîna çend tîpan e. Wek mînak: Bikaranîna du “rr”-yan, yanê em bêjin “pir” û “pirr”, "ker" û "kerr" bi vê tewirî bê nivîsandin.

Sergêjiya di warê zayendan de û mesela tewangê re jî divê helek, çareseriyeke bê dîtin. Heger piraniya Kurdan "aş" nakin "êş" û "mar" nakin "mêr", divê hinek zimanzan jî vê weha nekin û li gor axaftina piraniya xelkê kurd tevbigerin.