Xwendinek
di “Cergeyên tirsê” de

Pîr Rustem

efrin.net 21.05.04

Emê di vê xwendina xwe ji pirtûka dr. Nesir Hamêd Ebo Zêd de, ya ku sernavê “Cergeyên tirsê; xwendinek di guftûgoya pîrekê” hilgirtî, bizavên xwe bikin ku em nêzîkî deqa wê bibin û kari bin navxêzên wê bixwînin. Lê ji berî ku em bi wê yekê radibinî, emê pirtûkê bi xwendevanan bidin nasîn. Pirtûk ji weşanên Navenda Çandî ya Erebî ye (Bêrût; çapa duyemîn; 2000) û ew ji du perçeyan hevedudan e: perçê pêşîn “Pîrek di guftûgoya astengiyê de”, yê dudiyê jî “Destlatî û maf”. Pirtûk ji 310 rûpelan pêk tê.
Pirtûka dr. Nesir li ser bingeha guftûgoya “yê din” ava bûye û ew li gor rêbaza guftûgoya pêşverû meşiye. Piştî pêşgotina xwe û danasîneke bi ziman û îdeolojiya wê ew hevpeyvîna nûnerekî guftûgoya paşverû digire û weke bingeh ji xwendina xwe re datîne. Di hevpeyvîneke xwe de Mustefa Meşhûr, ku yek ji yên binav û deng li cem “Ixwan Misilimîn” e, dibêje: “Eger Ixwan bigihên û destlatiyê li Misirê bikin, dê Eqbat (xaçperestên Misirê) ji ‘Ehil el-zimê’ bin, musliman dê siya xwe di ser wan re bigirin û ji wan re tiştên ku ji muslimanan re ne û li ser wan tiştên ku li ser muslimanan in. Tenê çê nabe ku em wan têxin nav ‘leşkerên mislimanan’, ta ku em wan di ezmûna balvedaniya welatparêziyê re derbaz nekin, demên ku em bi dewleteke xaçperest re ketin şer. Ji ber vê sedema dawî gerek e Eqbat ciziyê bidin.” 1
Dr. Nesir pir nêrîn û lêvegerînan bi bîra me tîne, ku çawa heya bigihe şêxê el-Ezher lê vegerand û got ku “ciziyê tiştekî bi dîroka kevin ve girêdayî ye û çê nabe em îro li ser baxivin” (rûp.10). Helbet em dikarin helwesta şêxê el-Ezher fêm bikin ku camêr baş dizane ev yeka bi xwe di deq û fiqha mislimantiyê de xaleke qelsiyê ye û ew naxweze wan deriyan li ser xwe veke, digl ku ew dengê rêjîm û serdestên Misirê dinimîne, yên ku naxwazin van deriyan li xwe vekin, da ku yekîtiya welatê xwe berve sînorên bive têvenedin. Lê dema ku yekî weke dr. Nesir bê û rahêje helwesteke wilo û binivîse: “Dema ku fermana ciziyê fermaneke Quranê ya aşkere bû”, sûretê el- Tewbê benda 21-ê “tê fêmkirin ku ev fermana ta dawiya sedsala nozdehan û despêka sedslên bîstan di civakên mislimanan de dihate meşandinî û nemaze li Misirê, lê muslimanên îro mecbûr nake ku wê pêk bînin.”2
Ew hîne pê de diçe û ji me re xûya dike ku di wan deman de gerekiyên vê fermanê hebûn û dibêje ku “ew yeka weke rêçajotinekê bû ji pêgirteke kûr di têkeliyên welaten de û ne ji ba misilimanan derket”3. Em ne dijî van dîtinên wî ne û ne tiştekî veşartiye dema ku em bêjin di wan demên ku pir miletan qonaxên şaristaniyê birî bûn Ereb hîne di qûm û tariya beyara ereban de dijîtin û gerek dibû ku ew ji şaristaniyên dora xwe fêr bibin. Lê pirsa me ji Dr. û şêxê el-Ezher û hevalên wan – xwediyên helwesta ku dibêje: “ciziyê fermaneke berê ye” – çawa ew dikarin vê yekê bêjin û em tev dizanin ku gotûbêja “Na ji zîrekiyê re demê ku deq hebe” yek ji bingehînên fiqha îslamê ye.
Lê Dr. Nesir dixweze di dora vê yekê re bigere, dema ew dinivîse ku “ciziyê çîrokeke dîrokî ye û tiştê ku di Quranê de li ser hatine gereke em lê binêrin û pê re bistînin, weke ku dadeke terzandî be, ew ji dîrokê be”4. Wilo em dibînin ku ew xwe ji bîr ve dike ku di pir ciyan ji Quranê de hatiye: “Gotina Xwedayê te bicih hat... tikes nikare gotinên wî biguhêre û ew dibîse, dizane”5. Di benda 162-ê ji sûretê el-Eraf dibêje: “Ewên zorker gotina ku ji wan re hati bû gotin bi yeke din gihartin, me ji ezmên de êşek bi ser wan de şand bo zorkeriya wan”6. Di sûretê el-kehif, benda 27-ê de jî dibêje: “Tiştê ku ji pirtûka Xwedayê te ji te re daketî bixwîne, tikes nikare gotinên wî biguhêre.”7
Bi ser van bendan de jî ew dibêjin: Eger ku cin û mirov li hev kom bibin dê nikari bin tîpekê ji gotinên Xwedê bughêrin .Vêca çawa Dr. Nesir dibêje ku ew fermana ji demên berê re bû û îro ne gerekî me ye. Helbet em naxwazin ku bê fêmkirin ku em ne li dijî fermaneke wilo ne, çi di demên çûyî de û çi jî di roja îro de, û gereke ew û pir tiştên din bêtin rawestandin û guhartin. Lê tiştê ku em li ser Dr.Nesir digirin ew e ku ew dixweze bi du rûçikan bi deqa Quranê re bide û bistîne. Ew ji aliyekî ve bi daketina Quranê ji ba Xwedayekî bilind bawer e, û ji aliyê din de jî ew doza guhartin û pêşxistina bend û fermanên Xwedê dike. Ew xwe ji bîr ve dike ku ev yeka çêna be, bêyî ku bendeke din daketi be û ya berê pişafti be. Wilo gerek bû ku ew helwesta xwe aşkere bibêje; yan bi daketina Quranê re ye û ew deqeke pîroz e çê nabe ti guhartin tê de çê bibin, yan jî ew deq bi destê hin kes û mirovan – û li gor rewşa civaka wê demê – hatiye nivîsandin, û ji ber ku dema îro dad û fermanên wê derbas kirine, gereke ew ferman nuh bibin û bêne guhartin.
Lê û weke ku ew bi xwe jî di rûpelê 11-an de dinivîse “pêgirtina bi nûjeniyê di radeya jiyana mewdanî de û xwastina ramyariyeke weke ku çawa yên paşverû diramîn di eynî çax de rewşa cudetiya kesîtî dinimûne”8. Ev e rastiya me – em di jiyana xwe de bi hemû alavên nuh re didin û distînin, lê bi mêjiyekî paşdamayî. Ev yeka jî merceke ji mercên mirina me ye, û eger ku em bixwazin careke din vegerin jiyanê, gereke berî hertiştî em çareyekê ji vê durûçikiya xwe re bibînin.
Di çêroka bidûrxistina Adem û Hewa ji buhiştê, û piştî ku ew çêrokê tîne zimên, vedigere û hinek têbîniyên xwe li ser wê çêrokê datîne. Ew di pêşî de dinivîse: “Ew Xwedêyê ku ji me re tê nîgarkirin Xwedêyê Tewratê ye û ne yê ku di ola îslamê de tête nasîn. Ev ji koşka dîrokê ve tiştekî normal e... Lê gereke mejiyê Muslimanan vê yekê weke rastiyeke teqez nebe, tenê ku ew di pirtûka şirovekirinê ya herî girîng de hatiye; hatina wê li ba Teberî an xeynî wî ne pîvanek e. Gereke pîvan dijberiyê bi yasayên mejî re neke. Çêrok weke tevnûbestekê ku Adem gêrkin dixûya, tevnûbesteke ku Iblîs û Hewa û Mar pişkdarên wê ne, û di piş guhê Xwedê de – ew ji tênegihêştinê bilind be – tê gerandin, û digihe ku ew dêng li Adem bike û jê bipirse, ka wî ji fediya re xwe li ku veşartî. Ev ji aliyekî ve û ji aliyê din ve jî xûya dibe ku sizaya wî ya li ser seriyê kesên pişkdarî di wê tevneûbestê de sizayeke zordar e, ji ber hişkbûna wê ji aliyekî ve û giştiya wê li ser dol û neviyên wan ji aliyê din ve. Herdu jî ji aliyekî ve li dijî nihadên ku îslamê ji Xwedê re saz kirine ne, ji aliykî din ve jî li dijî têkiliya wî bi mirovan re ye.”9 Li ser têbîniya Dr. Nesir çend têbîniyên me hene; ji berî hertiştî em dibînin ku ew dixweze îslamê û deqa Quranê ji akama Tewrat û Cihoyan bi dûr xîne. Ew yeka jî ne tenê rastiyek e, ku bandoreke Tewratê ye mezinî li ser îslamê heye. Lê li gor dîtina me – û weke ku Incîl bi navê “Soza Nuh”tê naskirin – yek dikare bêje û bi nav bike ku Quran jî weke “soza dawiyê” ye, ji aliyê din ve jî ev akama han di navbera milet û çand û şaristaniyên wan de tiştekî pir normal e. Vêca çima Dr. Nesir ji vê yekê bi tirs e û dixwaze wê yekê bincil bike? Tevî ku em tev jî dizanin ku bandora pir çand û şaristaniyan li ser îslamê heye. Tirsa me ew e ku ev yeka ne tenê ji rêbaza wî tê, lê belê ew berhema mejiykî girtî û şovenîzim be.
Tiştê din ku ew tê de dikeve çewtiyan û rastiya dîrokê berevajî dike ew e ku ew dixwaze bi xwendevanan bide fêmkirin ku ev çêrok weke ku tenê di pirtûkên şirovekirinê de hati be – ew kok û damarên wê jî di deqa Quranê de ji bîr dike, an xwe ji bîr ve dike. Sêyemîn tişt jî dema ku dijberiyên Xwedê bi xwe re û ya di navbera dadên wî de weke tiştekî ne li gor yaseyê mejî dibîne û ew ji bîr dike ku bi dehan eger – ku em nebêjin bi sedanî – dijberî û nelihevkirinên kûrtirîn di nav yasa û dadên Xwedê de hene. Tenê eger em “karîn û kotekiya” wî bi bîra xwe bînin, emê dêst ji şirovekirina vê çêrokê bikşînin.
Têbîniya me ya çaran jî li ser hişkbûn û sitama ku Xwedê dê li neviyên Adem û Hewayê bike ye. Dr. Nesir nikare vê yeka han înan bike, çawa ev Xwedêyê ku îslamê bi me dayî nasîn – tevî ku îslama em dizanin eynî Xwedyekî wilo hişk û sitemkar li hember yekî dilovan bi me dide naskirin, û ev bi xwe jî careke din dijîtiya wî derdixe holê – dê kari be karekî wilo bike, da ku xwediyên wan raman û şiroveyan pûç bike. Ew bi matmayî dipirse: Çawa emê vê çêrokê bawer bikin, ewa ku li piş guhê Xwedê tê te gerandin? Helbet ew vê yekê napejirîne; çawa Xwedêyekî wilo, ku bi hertiştî dizane û tutişt bêyî fermana wî çê nabe – heya bigihe gêrikên ku li erdê dimeşin bi fermana wî ye – dê haje tiştekî wilo tune be û ewê Li piş guhê wî bête gerandin. Li gor rêbaza ku wî dîtin û helwestên xwe li ser avakirine dê nikari be weke Dr. Sadêq C. el-Eîzim bêje, yê ku di pirtûka xwe ya bi navê “Rexnekirina Ramana Olî” de gotiye: “Ev yeka han dek û lêpoyeke ji yên Xwedê ne û ji nihada wî ye.”10 Belê dê nikari be wilo bêje, lewre ew dinivîse ku “ev çêrok weke tevnûbestekê ye”11.
Ev jî, careke din, dihêle ku em têkevin perçebûn û demdemiyê; ango bi şêw û rehên nuh karên xwe şirove bikin, lê bi raman û dîtinine paşdamayî derkevin. Ta ku Dr. Nesir ji rawestandina li hember xwe û pirsên girîng bireve û li bersivên “çima evqas zor û sitemî”, “çima ev Xwedê hejî kuştin û zorê û dojehê dike” negere û bi wêrekî bersivên wan nede, ew careke din demdemiya xwe bi kar tîne. Lê eger ev tişt giş bi destên ên din (Ciho û nijadperestan) li deqa Quranê hatiye barkirin, çima Dr. Nesir aşkere napirse, ka bi Quranê hatiye lîstin an na? Lê pirsa herî girîng ev e, ka rasteqîn Pêximber û daketina sirûş heya bi kîjan pileyê durist e, û çima weke ku Buxarî di “Durista” xwe de û Ibin Îshaq di “Kirdara” xwe de mirina Wirqe bi bêrîna sirûşê ve girêdidin?12 Ma ev yeka – weke ku Ebo Mûse el-Herîrî di pirtûka xwe “Keşe û Pêxember” dibêje – bi me nade fêmkirin ku Quran wergerandina erebî ye ji pirtûka “Incîla” keşe re? Ka dem ne hatiye ku em dev ji van çêrok û efsanan berdin û weke miletên dora xwe, ku bi yasa û nêrînên nuh pisgirêkên xwe çareser dikin, biramin û bijîn.
Di derheqa mijara bingehîn ya vê xwendina me de ew dinivîse: “... Û gerek e di vê ajotinê de em hinek sîberên rêzanî di kêmrewşa pîrekê de, ku di guftûgoya Quranê de ye, rakin...”13 Helbet ew gotinên xwe bi rewşa ku pîrek tê de bû ji berî ku Quran dakeve girêdide û dibîne ku ew yeka nuh (banga ji pîrekê re ku di Quranê de û bi rengekî serbest ji mêr hatiye hişmendiyeke nuheî tevî ku ew bi xwe jî dibêje: Yek dikare ewê Yekê; Hişmendiya nuhî weke hintîrêj di helbestên Ebebozan de bibîne.
Tiştê balkêşî di vir deî ku Dr . bizavên xwe dike da ku deqa pêşîn ji kêmasiyan biparêze û wêî mîna ku misliman dixwezinî weke deqeke pîroz û ji ezmên de daketî berepêş meke . Lewre ew xwe dike pir şaşiyan demê kuî carekê wêî weke bê kêmasî dibîne yan jî ku hebin hineke biçûk û li gor dema îro ne ; “ Tu paşmakê jinekê bike nîvê yê mêr “ { 14} î an jî demê bibêjeî ku deqa Quranê hişmendiyeke nuhî bo mafên pîrekanî afrandiye. ? tu wilo dîrokêî bi xêza pênûsê xweî bighuêre dê gunehbariya herî mezin beî û di vir de em tenê pirsekê ji Dr. dikin; Gelo miletên Ereb weke xenyî xwe di qonaxa dayikbûnê re derbas nebû û çima navên hersê Xwediyên Qureyşiyan ên mezin ; “ Latî Munatî û elîIze “ mê neî û yê ku Muhemed aniye “ Elah” nêreî eger ku ola nuh û bi rêbaz û şêweyeke kartir rola nêran bi ser nexistibe.
Pirseke din ji Dr. tê kirin; ~ima wî kêmrewşa pîrekêî û li ser zimanê Xwediyên dengên dinî tenê di çêroka paşmakê de dît û bi dehan tiştên weke wê û jê jî wêran û genîtir bin cilkirineî weke hinek mînak ku yek dikare bêje; Dengê du pîrekan di rastbêjê de bi yê mêrekî yeî mêr di ser seriyê jinan de ne û ji mafê mêraye kuî heya bi darê zorê jî î wan bînin ser riya rastî{ Li ayetên 34- 35 an ji sûretê Elnîsaî binire}î û zewaca mêran bi komeke jin re û bi pir şêweyanî nimûneyek balkêşe di vê yekê de .
Heya di çêroka derxistina Adem û Hewa de yek dibîne kuî gunehê mezin yê pîrekê yeî û dema ku Dr. dibêje: “ Xweda ew herdu weke hev girtine... dema got ; Iblîs ew herdu şimitandin “ { 15}î ew nîvê rastiyê dibêje û li me weke çêroka dibêje; “ Neçe mizgeftê “ dikeî bêyî ku nîvê ayeta ku wê şirovedike bi serî bike. Erê ayeta { 36}an ji sûretê çêlekê wilo dibêjeî lê çima ew ayeta {37}an jî nayîne zimên kuî di tobekirinê deî tenê navê Adem tê gotin û yekî aguhdar dike ku Hewa ji tobekirin û wilo jî ji beratkirina ewî gunehiya ku “ herdu şimitîne” nav deî dûre. ? da ku meydana mislimanetiyêî bi carekêî ji van çêrokan paqij bikeî ew dinivîse; ”Guftûgoya heye ji şêw û neqşa Tewrat ê werdigre” {16}. Bi vê yekê re ewî weke piraniya rewşenbîrên Erebanî nikare xwe ji îdyolociya nijad parestiyê rizgarbike û bi rola xwe ew jî di wê xefkê werdibe dema kuî hemû şaşî û paşmayîna Ereban û derketina pir hêzên teror di demên paşin deî dixe sukra yê biyan; yê din: ”Hilweşandina yekîtiya Sovyetî û vegera cîhanê ser yek cemser û... û dilxweziya Emrîka û hin Ewrupiyan ku mislimanetiyê bikin dijminekî îdyolocî şûngir û ... lîstika wê; ”Emrêka” bi hin hêzên konevanî çi yên... hêşt ku bibin sedemên derketina tevgerên zorbaz “{17}.
Helbet yek dikare pir tiştên din bîne zimên ku Quran û Muslimanetiyê bi çavekî biçûk li pîrekê nirîye û ew di pileya dudiwan de hêştiye . Lê bi tenê hin nimûne û li gor evê lêkolîna me besbûnî tevî ku emê careke din li vê mijarê vegerinî û eger tenê yek vegere û Quranê bi mêjiyekî vekirî bixwîne dê vê rastiyê û bi rengekî beloq tê de bibîne .
Di warê şirovekirina guftûgoya nuhavayiyê deî ew Muhemed Ebdê û şagirtê wî Qasêm Emîn weke pêşendeyan dibîne û li ser zimanê wan dibêje: “ dijberî guftûgoya olî ya ku “ şûnketinê” bi dûrbûna ji sincên <slamê şirovedikeî Qasim Emîn dibîne ku dûrketina ji sincîn <slamêî sedema wê şûnketinê û paşdamayînê ye û ew rewşa dihêle kuî em <slamê bi rengekî çewt û şûndemayî fêmkin . ? ji şûndaketinê reî di rewş û dîroka civaka <slamê deî hinek sedem heneî Qasim Emîn di kotekî û zordariyê de komdike” {18}.
Raste ev gotin li ser zimanê Dr. Nesir nehatine gotin wî xistiye ser milên wan pêşendeyanî lê weke ku di ajotina guftûgoya wî de hatiye û di van hevokan de nivîsiye: ” pir regez î niştimanê dilivîninî an wê ber bi pêşketin û bajarvaniyê ve têvedidinî an jî wê ber bi şûnketin û hovîtiyê dikşînin. Ev regez bi xwe jî eynî di wê “ olê” de jî kar dikin î ango di çêroka têghîştin û şirovekirina wê de {19}.
Em têdighên ku Dr. jî î û weke Muhemed Ebdê û şagirtê wî Qasim Emînî bi wê çewtiyê Ve diçe û dixweze li me weke çêrokaî hêk ji mirîşkê yan mirîşk jihêkê ye bikeî gava ku dûrketina ji olê û paşketina civakê berevajî dike û dibêje; |ûnketin sedema dûrketinê ye û vê şûnketina me jî bi kotekî û zordariyê ve girêdide weke ku tirola <slametiyê di vê yekê de tinebe û ew ji bîrdike ku bi dehan çêrokî li ser zimanê Pêximberî hene û ew bang li sertewandina ji şûngir re dikin î weke; “ Destên Xwedê li ser civatê ye û Iblîs bi yê dijî civatê re ye” { 20} û dîsa; “ |ûngir siya Xwedê ye li ser riwê zemînê“î û eger ku ne ji van sinc û yasa û baweriyan baî yên ku bi hatina ola musilmantiyê re rehên xwe di civakê de kûr berdaneî dê kotekî û zordariya ku bi destê rêvebirên vê olê hatine meşandin tuneba û wan jî dê rê ji xwe re nedîta . Wan hêşt ku civak bi gavin pir dereng bimeşeî û nirîna ku deqa Quranê deqeke tekûz û herî bilind dinimûnê û kirasê pîroziyê bi ser de berdideî nahêle yeke din; Deqeke din _helbet di mêjîyê <slamî de_ ku ji wê bilindtir derkeve û hêştiye ku ew mêjî li cem dema sirûşê raweste û nikaribe wê derbas bikeî vêca emê çawa ji dîrokê dernekevin.
Xala din a girîng ku Dr. û mamosteyên wî yên pêşende dixwezin xwe tê de jibîrvekin ewe ; Weke ku em dizanin” ol” bi xwe jî berhemeka ramyarîyeî ji rewşeke aborî_civakî taybet reyeî û ew rêbaz û îdyolociya dema xwe hildigre û ne ramyariyeke di valahiyê deye da ku ew bizavên xwe bikin û ewê rêbaz û îdyolociya ji berî { 1500}salî ji dema me ya îro re jî durust bibîninî û bêjin ku tenê şirovekirina me ji deqên wê demê re çewtin î û wilo ewjî dighên encama ku guftûgoya olî dighêyê kuî çewtî di têghîştina mede ye û ne di deqa” pîroz” de ye; Ji ber ku ew gotinên Xwedê ne û ji her demekê re rast û durustin . Tevî kuî weke me di pêşî de gotibû; Ew di vê xalê de jî bi xwe re dikeve rikberiyêî dema ku Quranê weke deqeke” pîroz “î ji aliyekî ve dibîne ji aliyê din ve jîî bang li guhartin û hin tiştan dike kuî em li dijî Quranê biçin; ~êroka Eqbata û ka em cizyê ji wan bistînin an na .
Wilo Dr. û weke ku ew bi xwe jî li ser guftûgoy nuhavayiyê dibêje; Ku ew ji durûçikiyê dikeve derewîtiyêî ew bi xwe jî di wê xefkê wer dibe û dighe pileya ku <slamê bê guneh derîne û binivîseî helbet bêyî ku wan helwestan seranser weke yên xwe pêşkêş bike û wan dixe sukira guftûgoya nuhavayiyê û ev bi xwe jîî careke dinî helwesteke durûçikiyêye; Ew dinivîse: ”Mafên ku <slamê daye pîrekêî di hin ciyan deî dikeve pêş mafên ku pîreka Ewropîî ku piştî dema nuhavayiyêî bi dest xistiye. Lê mixabin hin sincin kirêt kuî ji hin miletên din _nîşanî ji Turkan re ye_ gihiştine wê ... hêştine hukumetin zorkar bi ser me de bigerin “{20}î û wilo ew xwe û miletê Ereb bê guneh derdixe .
Tiştê herî hêsan ewe ku tu goga berfê; Gunehkariyê bavêje hebêza yê dinî an jî weke ew dibêjin; Tu şaşî û gunehên xwe bi darikê yê din ve daleqînî. Dr. ji bîr dike ku Ewropa ji şûndamayiya xwe rizgar nebûî taku cudebûnek xist navbera “ol” û “civakê”; “OL ji Xwedê re ye û welat ê tevaye“. ? tevî ku Dr. di rûpelê {66}an de dixweze weke kuî hemû cureyên zanyariyê dikevin bin alav û şêwaziyên têgihêştin û şirovekitinêî gereke “ol” jî wilo be û eynî bi rêbaza zanyariyên bête vekolînî lê careke din ew dikeve venêrandina deqêî û rêbaza xwe li ser bingeha wan nirîn û dîtinan ava dike û ji bîr dike eger kuî weke ew dixweze em rêbaza zanyriyê Li ser “ol”ê bimeşînin dêî û weke ku Dr. S. C. elEzim di pirtûka “rexneya ramana olî” de dibêje; Emê pir tiştan ji <slamê û ji “deqa pîroz “ bavêjin.
Ew careke din vedigere çêroka bendên Quranê û dibêje : Gereke yek wan weke heyeî û “tîp bi tîp” nexwîne û li şûna wê xwendinê gereke em li gor “nîşandinên wê yên dîrokî” bixwînin “da ku em tiştê cewherî û bi cihî ji piş ên demkî û tên guhartinî derînin “{22}. Helbet ev pirsgirêka ya rêbaza ku Dr. ji xwe re vebijartiye û ne ji kêmtêgihîştinan hatîyeî belê ev pirsgirêk a rêbaza li hevkirinêyeî ya ku ew dixweze di navbera şûndamayîna “deqa pîroz” û gerekiyên pêşketina kuî civaka îroyîn tête xwendinî de çêbike.
Di çêroka dadweriya <slamê de jî ew pir dûr diçeî dema ku dadweriya li gor wê demê weke ya herî bilind û tekûz dibîneî û tenê çêrokên wekî koletiya di <slêm de û piranîna jinan û kirîn û firotane wan; “ Navmalî î diya zaro û ya destê rastê û ... hwd” û sitandina cizyê ji Ecem û “Mewaliya” û nirîna <slamê li wan ku ew weke civaka ji pileya duyemîn e û... hwdî dê bi me bide naskirin kuî dadwerî û dadvaniya <slamê heye kîjan pileyê bilindeî û eger Dr. evan tiştan bi pêgirtên civaka nezaniyê ve girêdideî yek dikareî û di hundirê deqa pêşîn de _helbet em gotina deqa pêşîn û deqa pîrozî weke zaraweyeke zimên bi kar tînin û ne weke wateya jê tête xwestin_î bersîva vê yekê bibîne kuî xwediyê wê deqê ticarî li razîbûna bê olên weke Ebo Cehil û Ebo Leheb...nedigerîî da ku li gor dilê wan bendên xwe binivîse.
Lê wî û hemû xwediyên rêbaza lihevkirinê dikarîn xwe ji evê pirsgirêkê û durûçikiya xwe rizgar bikiranaî li gor baweriyên meî eger ku bi dilêrî û aşkere bi gotina ku <slamî û weke hemû şaristan û <mperetoriyanî di du qonaxan re derbasbûye; ya pêşî qonaxa demizrandin û qelsiyê ye û ya din jî dema ku ew dighe û leşkerên wê êrîşê dibin ser mîrîtî û <mperetoriyên kuî roja wan ber bi ava diçû. Lê ji berî evê rastiyê jî gerekbûî û bêtirsî wî bigota ku deqa pêşîn berhem û pirtûka wê demê ye û rengê pîroziyê ji ser hilaniya; Ango ew jî î û weke her pirtûkeke dîtirî nivîskarî nivîskarên wê hene û wilo dê rê ji xwe re û ji gotina kuî ayetekê yeke din sîrkiriye an jî dema îro ew derbaskiriye û gereke em bi wê nekinî vekira. Lê û ji ber rêbaza ku wî ji xwe re vebijartî nedihêşt û nahêle ku ew evê xwendinê bikeî wî xwe xistiye pir şaşiyan î xefkan.
Di dawiya vê perçeyîî ji vê nerîna li pirtûka Dr. N. H. Ebo Zêdî de em gihîştinê wê baweriyê ku ew ê herî bi hişmendî piştvedaniya ola <slamê kiriye û weke ku wî bi xwe jî nivîsandî; “ Hişmendiyeke zanyarî bi olê û nîşandanên deqên wê “{23}. Lê em ne dizanin bêjin mixabinî ji ber ku ew pir hate gunehbarkirin û riswakirin î û ne jî em bibêjin başe ku komele û civatên <slamê ew rind fêm nekirin da ku pûtekî din ji me re ne afrînin.
Tenê ma ku em wî vegerînin rûpelê {113} e ku têde nivîsandî:”dema ku Zekî N.Mehmûd bi wê erêkirin û agahkirinê reî wî çekeke tûj da dest berpozên xwe ku wî serjêkin”.{24}. Dr. di vir de li çavê rastiyê dixe û weke ku wî li ser xwe nivîsandibeî û belkî ev yeka jî di mejiyê wî yê veşartî de meyîbûî dema ku wî deqa pêşîn weke “deqeke pîroz” pejirand û got:” xwedê yê min û wan e”.{25}

* * *
Di perçê dudiwan deî ji pirtûka Dr. Nasirî ew nêzîkî meseleya ”destlatî û maf “ dibe û di rûpelê pêşîn de dinvîse: ”Lê divê ku em ji bîr nekinî “mirovê” ku ol rêzgirtina wî digre û mafên wî tevan didêyêî ewê ku li ser riya vê olê ye yan a dine... Lê ewê ku li derveyî çarçewa wê olê beî di nêrîna wan deî yekî “miriye”î tumafên wî tunene...? ne tenê gefûgura wîî bi êşa li roja din tête kirin. Lê “kêmdîtina” rojaneî ji wî reî bese ku mirovatiya mirov jê bistîneî ewa ku bêyî wê her gotinek li ser mafan tiştekî bê angoye”{26}.
Heya bi vir em bi gotina wî re neî ku ne tenê ol; ~i yên kevin an jî yên nuh î lê heya bighe çi bîr û baweriyên ku derketineî û çi civak û komeleyên ku li ser bingeha çi ramyariyê rabûne î eger ku nijad û xwîn be ; êl û netew an jî fikir û raman be ; Ol û partî . Eger ku çi dibê be wê hêştiye ku piştgirekî di nav endamên wê komelê de derkeve û weke tiştekî pîroz lê bête nêrîn û yên dervayî civaka xwe weke dijmin î an jî bi kêmanî rikbir î bibînin . ? li gor dîtin û baweriya me ev serhatiyeke dîrokiye û dê jê re î ji bilî hişmendiyeke bilind î tidermanên dî tinebe.
Lê eger ku yekî weke Dr.Nesir bê û binvîse: ”Bê guman ji mafê musilmanaye ku li dijî vê dadeya giştî rawestinî ji ber ku <slam baweriyê bi hemû olên ji berî xwe dike û ew ola herî dawiye ...{27}. Bervedaniya xwe di ber <slamê de dajo û di vê angoyê de dibêje; Ku ola <slamê mafê herkesî diparêze û rûmeta wî digreî tenê dema ku ew; “Mirovê” destê xwe dike yê dijmin û şerê <slamê dike î wê hîngê ti mafên wî tunene. ? di çêroka”cizyê”de jî dibêje; Yek dikare bêje ku ew rewaya dema berêye û îro em dikarin wê berdin digel ku ew yeka ji bo parestina yê dinî ên ne musilmanî derketibû.
Helbet ev nerîn weke ku tu di neynikê re li tiştan binirêye û tenê aliyekî bibîneî ango tutiştan pan û dûz bike. Berî hertiştî ew ji bîr dike ku hêzên <slamê î yên leşkerî bi ser bajar û welatê” Yê din” de girtibû û ew dagîrker kiribûn û weke koleyan li wan dinirînî û ev tenê; Ango dagirkirina yê dinî dihêle ku gotina: ”Mafên wî dihatin parastin”î guftûgoyeke di bê de be . Vêca hîne tu werê û di welatê wî de cizyê jê bistîne î tevî ku û weke ku Dr. bi xwejî dibêjeî ku ew yeka; ”Cizyê” î “parekbû ji bikaranîna dîrokî yên wan deman “ . ? em jî dibêjin ku ew rastiyeke wê demêbû ; Yê serdest ê din ji xwe re dikir kole welatên wan jî talandikir û <slam jî ji vê sincê ne dûre.
Ya herî kirêt di nivîsandin û lêkolînê de ewe kuî tu rastiyên dîrokê bervajî bikîî weke ku di pir rûpelan de kirî û vaye di yên { 131-132} yan de ku î di ser kesîtî û karên pêximberê muslimanan nivîsandîî dibêje: ”Pir nîşan di kar û berên pêxember de heneî çi yên kesîtî an jî yên civakî û konevanî ku wî rûmetgirtina mafên mirovanî weke ku mirove î digirt. Bêyî ku ew li ol û reng û nejada wî binireî û kuştina hinek cihoyên Yesrêb; ” Bajarê midînê” ku wan peymana di nav muslimanan û gawirên Mekê de şikandibûn û alîgirtina wan bi gawiran re li dijî pêxember û hevalên wîî sedembû . Ew weke bûyereke ” doxmaniyeke netewiye “ di têghîştina dema îro deî û rê nade lêkolînvanê paqij ku wê yekê weke dijmanetiyekê li hember cihoyatiyêî weke ku ew oleî nîşan bide “ {28}.
Tenê Li hevoka dawî binirin emê baş têbighên ku camêr heya bi kîjan pileyê bi gûftugo û bihîstina dengê yê din re yeî ku tenê tu bi gûmanî an jî tu nêzîkî wê bûyerê bibî û ne weke ku ew lê dinêre binêrîî te paqijiya xwe wendakir. Gerekeî û ji pêşî de î tu karê cihoyan weke “doxmaniyeke netewî”binirxînîî û di dû re rê ji te re vedibe ku tu nirîn û dîtinên xwe di wê çêrokê de bînî zimên . Weke dema yê musliman ji yê din; ”Gawir” dixweze kuî gerke ew di pêşî de baweriya xwe bi Xwedê û Pêxember û Quranê wî û ...bîne û di dû re têkevin axaftinan. Lê emê bi ya wî nekin û ne xeme nirîna wî li ser me çibeî û em naxwezin ku weke tê gotin bibêjin : ka gotinên kê dê di ser goyên dîrokê de cih bigrinî tevî ku titişt nema û di vî sergoyî de cih negirtî.
Ji berî her tiştîî û weke ku wî ji me xwestibûî ku em vegerin”Ibin Hîşam”î û bi rola xwe em jî xwendevanan vedigerînin wê jêderê û em wê ji xwe û wî re dikin dadvan ka ew çi dibêje; Piştî ku leşkerên Qureyşiyan ji dorpêçkirina “Yesribê” vekşî î rabû Muhemed û hevalên xwe “ Benî Qureyza”; Ji cihoyên Medînê î dorpêçkirin û evê yekê{25}rojan ajot û dema Cihoyên dorpêçkirî dîtin ku rewşa wan her diçe xerabtir dibeî şandekekî xwe ji Muhemed re şandin ; “ |as bin Qeys”î lê tevî ewê yekê jî wan nikarîbûn seriyên xwe biparistana û tê derxistin ku her ewê bêne kuştinî di gel ku ew razîbibûn her tiştî li şûn xwe bihêlin û ji bajêr biderkevin.
Lê hezkirina hin muslimanan ji xwînrijandinê re rê neda dengên xêrxwezî û ta ku Muhemed karibe destên xwe ji vê yekê bişoî eger ku rojekê dem li ser seriyê wî wergerî û ew hate dadkirinî lewre gote Seîid bin Muîaz; Serokê Ewsî ku “benî Qoreyza” mewaliyên wî bûn û ew ji wan tijî bibû: ”Rê ji te re ye ku tu li doza wan binirî”î tevî ku wî baş dizanî dê çi dadê bide wanî û Seîid gûmana wî li erdê naxeî lewre wî bê dudilî got: ” Ez dadê didim ku mêr bêne kuştin î pere bêne parvekirinî û jin û zaro jî bibin kole . Pêxemberê Xwedê jî gote Seîid: Te bi dada Xwedêî ji jorî heft ezmananî ew dadkirin{29}.
Piştî dadkirina Seîid ji wan reî wan kom bi kom dibin nîvê bajêrî ku hazir û ji bo wan”di nîvê çarşiya bajêr de” xendek kolabûnî û seriyên wan jêdikin û di wan xendekan wer dikin; Hema ji yên ku ber defna wî mordike û heya bighe kalên ketîî pere û milkên wan jî li xwe parve dikin û jin û keçên wan jî li çarşiyên ”Yemenê” bi şûrekî an jî hespekî û ne dûre ku bi kirasekî jî diguhêrtin; Her ku tişt li bazarê pir bû dê nirxê wê kêmtir be û ev yeka ne derhînaneke ji ba me yeî“Ibin Hîşam” bi xwe dibêje: ” |esid an hefsid û yên pir dikin jî dibêjin di nav bera heysid û nehsidî de bûn”{30}; Ango yek ji sisyan ji rûniştvanên bajêr hatin windakirinî ev jî gotina”Ibin hîşame” û ne ya meye û bi ser vê yekê de jî Xwedê jî û di sûretê partiyan” elEhzab” deî ev karê Pêxember pejirand û pîrozbahiya wê kir. Ewê ku dixweze di vê çêrokê de baş têbighe î em wî vedigerînin “تهذيب سيرة ابن هشام” ji rûpelên{198} ta{207}an.
Vêca tenê em dixwezinî ji Dr. bipirsin kanî gotina wî ku; “~end Ciho kuştin” li ku ma û xûya dike ku ew hîne têr ne bûye û gerekbû ku Muhemed zaroyên wan jî bi kuşta da ku Dr. kîn û şovenista xwe ya îro li ser Cihoya têr bikira.
Dema ku Ibin Hîşam dibêje: ” Ew çend sed bûn “ û xwe ji bîra dike ku bajarên wê demê; Berî{ 1500} sal ne bi Melyonanbûn û bajarê herî mezin ji çend hezaran çêdibûnî yek tê dighe ku mêjîyê Dr. heya bi kîjan radeyê xwe xapandî. Vêca em dipirsin kanî ew dadvaniya li ser Pêxemberî ewa ku Dr. dixweze jê re bike al û li bake.
Em dibêjin ev çêrokî tevî ku me bi hemû qirêjiya wê jî negotiyeî dê tenê bes be û negereke ku em çêrokên di şerê” Benî Nedîr”deî ku gihîşt heya darên xurmê jî ji kok de bibre û bi şewtîneî û rê bide hevalên xwe eger ku yekî gawir girtin bi wî” temsîl” bikinî nemaze piştî kuştina apê wî Hemze û dîtina eşareta bi wî kirineî dîsa rêdana wî ji kuştina bi dizî reî ji yên ku li rikberî wî radiwestîn weke” E.bin Ubey” î û hilweşandina pûtên Qureyşiyan; ” ..û dema ku Pêxemberê Xwedê {R.}bi ser Mekê de hatî ew kete hundir mizgeftê ku hîneî li dora kevirê reşî pût jipiyaneî wî bi kevana xwe î geh li çav û geh jî li devê wan da digel gotina; Maf hat û derewîn pelixî ... û ew fermana şikandina wan ”pûtan” dide ..”{Rexnekirina zanîn û zanyaranî Ibn elCewzîîR.59} {31}.
Evan karê Muhemed hêştiye kuî di roja îro de î yên weke tevgera Talban li Avganistanêî û hemû tevgerên olî yên terorî wan kar û bûyeran ji xwe re bikin nimûne û pîvanî û bi sedan bi destên wan bêne kuştin û ... hwd. Belê negereke ku em van çêrokan û yên din bînin zimên da ku em ”dadvaniya“ Pêxember nasbikinî û em bibînin ew heya bi kîjan pileyê diltenik û hezkirê mirovantiyê bû. Me çêrokên wan ên li ser xaka Kurdistanê jî negotinî ji ber du sedeman; A pêşîn ku ew ne di demên pêxember de bûn û ya dudiwan jî da ku nebêje; Em ji jêdereke nijadperestî êrîş kelepûra Ereb û <slamî dikin.
? ta ku pelikê Pêxember bêtir sipî bikeî ew vedigere roja îro û hin qulkirinên ji mafên mirovan re kuî li welatên Ewropa dertên{R.133}î dide pêşiya xwendevanan kuî binêr em ji berî {1500}salî ji evên ku dengê xwe ji bo mafên mirovan bilind dikinî dadvan û mirovanîtirbûn û ta ku bêtirî weke guftûgoya paşdemayîî ku ew bi xwe jî li hember wê rawestiye lê tenê bi tewrîî yê din; ”Ewropa” riswa û rûreş derîneî tevî ku em venaşêrin ku hinek tiştên li dijî mafên mirovan li wir jî têne kirinî lê pirsa me ewe; ~ima Dr. evan tiştan û di dema îro de ku li ser tê gotin; Dema demokrasiyê û mafên mirovaneî ew van kêmkasiyan dibîne û nikarîbû hovîtiya muslimanan û hemû kiryarên wan bidîtaî eger ku xwendina wî jî ne weke ya paşdemayî yeke vebijartiye .
Tiştê ku yek dikare ji vê bervedaniya Dr. ji ber Ereb û <slametiyê ve dikeî fêm bike ewe; Mejiyê me hîne li ser stûna nijadperestiyê dimeşe û em î di demên ku bivetî nêzîkî nijad û kesîtiya me dibeî bi{1500} sal bi şûn de vedigerin û weke ku guftûgoya paşdemayî î ewa ku Dr. bi xwe jî li ser gotibûî ew hinek tiştên biçûk û gîre î helbet ên pîsî ji rewş û jiyana Ewropa dide pêşiya me û dixweze wan bike wêneya şaristaniya Ewropaî û wê hemû alav û têknîk û nirîn û dîtinên wan; Ango bi gotinekê hemû bidestxistinên wan tevî ku em bi xwe jî wan bi kar tîninî ji bîr dikin. Heya bighe mijara ku em têdeî Dr. ji bîr dike ku” Agehnama Mafê Mirovan”î û çi tiştên bi vê çêrokê ve girêdayî neî giş ji Ewropa derket û em dikarin bînin bîra wî ku welatên muslimananî helbet ên Ereban jî di nav deî heya bi demên nêzîk yasaya koletiyê bi kar tanîn{*}’ û tevî ku di roja îro de ji destûrên welatên xwe hilanîneî lê hîne jî ew sinc û pirensîpênî ku reh kûr di civaka <slamê de berdaneî û weke ku wî bi xwe jî li ser yekî ji yên ku guftûgoya pêşverû dinimûnand; ”Zekî N. Mehmûd”î gotibû: ” Piştî ku wî got: Quran pirtûka min û we yeî wî xwe weke nêçîreke hesan dabû destê paşdemayîî da ku wî karmendkin {32}. Dr. jî eynî wilo dikeî demê ku dibêje; Xwedê yê min û wane.
Piştî ku Dr. û li gor înana xweî dighe ewê bawerî û encamê ku wîî pêxember û dema pêşî ji <slamêî berat û sipîkirî ew vedigere demên dawiyê û bizavên xwe dike ku wan deman jî bê lekên xwînê û kuştarên tevayî û hilweşandina pir civak û şaristaniyan derîneî lewre dinivîse: ”Feqehên dawiyê ber bi tevlîkirin û ne ji hev cudakirina di navbera tiştên “civakî” û “olî” ve çûnî tiştê ku hêşt “cudabûnek”di navbera mirovanî bi sedema olêî çêbibe . ? di encamê de ew dadeyên sert ku di derheqê yên ne musliman de derketibûî ewên ku...Lê tenê ew weke dîtin manî muslimanan bi wan nekir. Berketvêrsin û ji bextê Sipiye ku di dîroka <slamî deî di vekirinên wan de î ti buyerên komkujiyê an jî paqijkirina olî derneketine”{33}.
Em jî dê bizavên xwe bikin kuîbi rola xweî çêrokên wî înan bikinî ku ticarî destên muslimanan di dagirkirinên wan de î ji bajar û welatên ên din re î bi xwîn nebûyeî û ne jî wan bi zora şûrî talanan û kokujiyan ev miletên derdora xwe kirine bin darê zorê û destlatiya xwe î û wan bi dilê xwe û bi gotinên nerim dev ji ol û perestên xwe berdanî û xwe ji wan; Muslimanan re kirin kole ”mewalî” î û wan bi dilê xwe jî vêrge û cizyê da wan.
Belê emê van çêrokan tev “bawer” bikin î lê tenê em çend pirsan ji wî dikin; Gelo ew komkujên ku muslimanan bi hevkirineî ji bilî yên anîne seriyê yê din; Rikbirî çine û ji bo çibû û ka Dr. wan weke komkujî dibîne yan na î û eger ku ew dipirse î û xwe xeşîm û bilmez dikeî ka em li ser çi di axivinî em wî û xwendevanan vedigerînin pirtûkên kevin; “Diyên pirtûkan” û weke nimûne: Dîroka Teberîî Ibn kesîrî Ibn xalkanî Ibn Esîrî Mesîudî û .. hwdî ku çêrok li dû çêrokê î ji me re î diçespîne ku ji roja pêşî deî <slam bi zora şûr û li ser xwîn û koma qoqên kuştiyan avabûyeî û em tenê û weke nimûne dikarin çend şer û bûyerên ku di nav muslimananî bi xwe î de derketine bînin zimên.
Di şerê “elCemel” de î ku piştî kuştina Osman bin Efan di navbera leşkerên Elî ji aliyekî ve û ji aliyê din Aîîşe; Jina pêxember û dayika bawermendanî û Telhe û Zibêr de derketibû î û di encamê de î û weke ku Muhsên el Emîn di pirtûka xwe de ya di bin navê “الشيعة بين الحقائق و الاوهام”de nivîsandiye: ”.. Bi hezaran ji muslimanan hatin kuştin û mervên Ebid el Qês mîna sehan li dû xwe kişandin û rih û simbêl û birûhên wan hildikirin û ew bê guneh dihatin kuştin..{34}. Di cihekî din de; “Bûyear elHera”î ku Dr. Ferec Fodê jî di pirtûka xwe ya di bin navê”الحقيقة الغائبة” de dibêjeî û hêştibû ku ew seriyê xwe jî bi ser rastebêjê de û rêxistinên teror ên <slamî wî bikujinî ku “Leşkerên Yezîd {bin Muîawiye} êrîş Midînê kirin î dema ku rûniştvanên wê serokatiya wî nepejirandin .. ? Serleşker fermanan dide ku bajar heya bi sê rojan ji wan re berdayî yeî dibêjin ku çar hezar û pênsid kes têde hate kuştinî û hezar keçik ji keçikaniyê xistinî û ev giş bi fermana Yezîd ji serleşkerê xwe {Muslim bin Eîqebe}re bû ..{35}.
Ev giş tenê ji bo ku wan gotibû; Em serokatiya Yezîd napejrîninî ne hîne <slamê qebûl nakin û eger ku Dr. çêroka cizyê weke merceke sivik dibîne û wê yekê rê ji yê din re hêştibû ku ew li ser ola xwe ya kevin bimîneî ev jî yeke ji çewtiyên dîrokê yên ku bi xêra şirovekirinên berevajî gihêştiye me û ya durust eweî ku piştî Ereb bûn musliman û dest bi dagirkirinên welatên ên din kiribûn û dîtin kuî çi kuştina wan an jî <slambûna wan dê ji wan re î bêsûde be. Wan ev mercê siyemîn ji yê din re pejirandinî û tenê ji wan re ; ji ber ku çênabe yê Ereb jî vê mercê ji xwe re bipejrîne û ew nebe muslimanî û wilo dê karibin genciyên xwe bi zêr û pereyan dagrin û wan jî weke kole ji xwe re bi kar bîninî û çêroka “şerê El Redê” di dîroka <slamê de li ber çavaye ku tenê wan gotibûî û piştî mirina pêxember: ”Ji vir û pêve nema em pereyan didin genciya <slamê”{36}î û ne weke tê gotin ku ew ji ola <slamê vegerîbûn.
Heya gihîşt ewê pileyê î ku nehêlibin kesekî din derbasî nav ola <slamê bibin da ku ziyan neghe genciyên wanî lewre olperestên muslimanan fetweyek bi derwîna baweriya yê din; Ku ew ne Erebe û nuh bibûn muslimanî derxistin: ” Ew bi derewîn ketine <slamêî da ku karibin cizyê ji wan bistîninî tevî ku ew <slam bûbû jî î û wilo dê nehêlibin ku kaniyên pere û dewlemendiyê li ser wan ziwabibin û ...{37}. Evê yekê hêşt ku pir xelk ji welatên xweî û ji ber zor û sitema mîrên muslimana û giraniya seraneya li ser pişta wanî bireve deverên dûr û tenê em weke nimûne çêroka Yihya bin Seîîd el Hereşî bi bîr Dr. tînin ku î elEzdî dibêje: ” Wî ; Yihya el hereşî î ji kesên Mûsilê xwest ku seraneya salên çûne jî bidinî hêşt ku pir kes jê bazdin û biçin Azirbêcanê û tevaya pereyên ku î tenê di sala 181 K._ 797 Z. de îkomkiribûn gihêşt .. |eş hezar hezar dirhem. ? êş û zordarî di komkirina seraneya de berdewam bû .. bi pir şêweyan mîna berdana keftar û mêşesoran û .. ser wan de .. û lêdana bi danîna keviran ser milên wan”.{38}
? ew pere li kê û li çi dihatin belavkirin; Li kêf û navmaliya û .. Ev tenê ji mûsilê û eger ku em vegerin rojên şûngirê dudiwan; Omer bin Xetab ku ew û lawê xwe bi {16} dînaran mehekê li Hecyê dimîninî û jimara seraneya ku wî ji tevayî <raqê komkiribûî emê bibînin ku çi zor û sitema seraneyê hebû; Hinek dibêjin sed hezar–hezar bû û hin jî dighênin {128î000î000}an{39}. ? Eger ku Dr. nizane van hejmaran bi zimanê îro bixwîneî emê jê re bêjin ku Omer û tenê ji <raqê bi kêmayî sed milyon dirhem distandî helbet ji xeynî kole û navmaliyan û hunguv û ..h.w.d.î û ewê bihêlin ku; ”Qêrîna |ûngir; Omer bin Ebid el Ezîz ku bankiribû : Xwedê em kirin pêşkar ne bacbir î piştî mirina wî î valabe”{40}.
Eger ku ev nebesbin em dikarin pêde biçin û bînin bîra wî ku î Elî û herdu kurên wî bi destên musilmanan hatin kuştinû heya gihîşt ku Husênî û bê serî î bi xaçekî ve mîxbikin û li bajarên musilmanan bigerînin . ? emê şerê ku di navbera Elî û Muîawiya de derketibû ; ” |erê Sifîn”î ji wî re bihêlin . Ji bilî karên ku Hecac û serokên wî tanîn serê belengazên musilman û weke ku Mesuîdî di Miroc el Zeheb “de nivîsandî ku; ”Hecac bi xwe li ser xwe digot: Tiştê herî xweş û bi mirês î ji min re î ewe ku ez xwînê birjînim û ez bi karna rabim ku hîne ti kes pê ranebûneî û ne jî pê ramiya ye{41}.
Tenê em vê çêrokê ji pirtûka”الشيعة بين الحقائق والاوهام”digrinî ewa li ser Hecac salix dide ku ; “..piştî mirina wî î di zîndana wî deî bi hezarê hezaran kes derketin î bêyî ku yek zanibe ka gunehên wan çibû {42}.
? bi sedan çêrok û çêrokên xwînrijandin û komkujiyê hene; ”elSefah birayê xwe Yihyaî weke şûngirekî xwe şande ser Mûsilê. Wî yanzde hezar ji wan kuştin; Piştî soza jînperestiyê dabû wanî pir kes di mizgeftê de kuştin û dema bi şev dengê giriyê jin û zaroyên wan bihîstî ferman da ku wan jî bikuje î tevî zaroyan î û çar hezar reşikên Efrîqayê bi wî re bûn î wan bi zorê jin distandin ..”{ jêderê berê R. 90-91}.
çêrok û çêrokî heya yek dighê ewê baweriyê ku <slamê ji bilî evê yekê tituştî din nizanibû û dîroka rasteqîn hîneî ji wê re nehatiye nivîsandin . Vêca î û piştî evê dîroka ku xwîn jê dadireve î yekî weke Dr. Nesir bê û bêje me; ” Bereketvêrsin ew dîtin tenê weke gotin man û musilmanan bi ya wan nekir..{43}. Dê ne tenê bervajî dîrokê beî lê tu yê rê bidî hemû tevgerên kuî ew bi hemî ”karên qirêj” rabinî bêyî ku nihad û mejiyê wan biwerime an jî sibe dîrok wan seza bikeî ji ber kuî û bi xwendinek wilo bervajî ji dîrokê re î tu bi wî didî fêmkirin ku mejiyê me î zû bi zû î tiştan ji bîr dikeî ya rast em xwe ji bîr ve dikin .
Di warê ku <slamê hêştiyeî di cîhana wê deî yek raman û dîtin .. yek serok û Xwedê derkeve î Dr. wê yekê vedigerîne derdora sedsala pêncan ku; “Hêdî_Hêdî ramana <slamê û li şûna ku rewşê nîgarbike û jê re bibe rêçber î wê rewş “tebrîr“ dikir û kirasê îdyolociya û rewatiyeke olî bi ser de berdida {44}.Belê em jî bi ramana wî re ne î lê tenê di dîroka wê de emê li hevdu nekin î ewa ku vedigerîne sedsala pêncan û wê weke destpêka paşverûyê dibîne.
Li gor dîtinên me î ev yeka î ji roja roj de û piştî ku mirov karîbû bermayiyan; Zêdebûna ji gerkiyên xwarina ji wî re î di dest xwe de bidîta û hêştibû kuî hêdî-hêdî î hinekên din ji xwe re bikar bîne û berhema wan ji wan bidize û ew; “Mêr“ karibeî û di bin navê famîleya xwe deî zordariyê li wan bike. Di vê yekê de Encilês di pirtûka xwe”اصل العائلة و الملكية الخاصة والدولة”de dibêje: “ Tiştê ku hîştî destlatiya mêra xort bibe eweî ku wî .. çend kes .. xistin hundirê sîstema famîla bin destê xwe ... û gerekiya evê sîstemê tev jî ji bo ku bi çêriya keriyan î di perçeyekî de î rabin{45}. Belêî ev yeka; Ji wan rojan de tête meşandin û ne weke ku Dr. tîne û li sed sala pêncan radiwestîne .
Lê em ne di wê dîrokê de ne ka çima û çawa ev destlatî ji dest pîrekê bi derket û kete destê mêran û wan çi û çi dianîn seriyên rikber û dijminên xwe û weke me gotibû; Em di wê baweriyê de ne ku <slam jî xelekeke ji wê zincîra dûdirêj ji destlatiyê û zordariya ku li ser seriyê yê din tête meşandin.
Ji roja ku Xwedêî û tenê ji ber ku Iblîs ji Adem re neçûbû rûxistinê î ew ji buhuştê derxistiye. Wî bi me da fêmkirin ku çêroka devgirtina yê rikber di cîhan û bingeha mejiyê yê musliman de heya bi kuderê rehên xwe berdaneî û emê zanibin rêbazên tevgerên teror ên roja îroî ku di nav muslimanan de derdikevinî ji kîjan kaniyê vedixun û ne weke ku ew dinivîseî ku <slama pêşîn û “ ... deqa Quranê gotin û karên pêxember .. nimûne û mîsalin”{46}. Ango ew dûrî hemû van xalên reşin û wan ticarî zordarî nepejrandî.
? dema ku di rûpelê {173}an de dinivîse ku; “|êwaziyên dûrxistin û zordariyêî eger ku ji yê li dijî olê an jî ji musilimanê rikberî îdyolociya <slama konevanî reî ne ji regdanên ol û baweriyê neî weke ku ji yên ramanê ne ..”{47}.? wilo ew dixweze bi me bide fêkirin ku derd û nexweşiyên me ji mejiyî me tê; Ango nesaxî di ramyariya me de ye û ne ji wan deqên ku bang dikin; ”Ewên ku baweriya xwe pê anîn û bi karê rind rabûn buheşt ji wan re ye ..”{48}î dê ji yê gawir re jî dojeh be .Lê ne tenê wiloî ew bang li şerê wan jî dikeî ango tenê bi seza wan a roja din razî nabe : ” We ew li ku dîtin şerê wan bikin ..”{49}.
Di sûretê Tobekriyê {eltewbê }î benda {39}anî de jî dibêje: ”şerê wan bikin da ku finaz tunebin û ol tev ji xwedê re be ..”{50}.? li dawiyê em wî vedigerînin pirtûka Sadêq C. elEîzim ku dinivîseî û li ser zimanê ElEîqadî ku çawa şêxê elEzher û piştî ku Iblîs dixweze <slam bibe dibêjêyê; “Ez nikarim bi evê yekê rabim û ew ji destê min naye; Di jorî karîna min re ye. Eger ku ez bihêlim tu <slam bibî î gereke em pir tiştan ji Quran û ola xwe bavêjin.”{51}.
Tenê mabû ku ew bêje; Hemû feqeh û dîrokvan û şirovekarên ku nêzîkî deqên <slamê bûne gişî û bê awarteî xwedî mejiyên nexweşin û şîzofiraniya bi wan re hebû; Ji ber ku ewî û li gor mejiyên xwe yên nesaxî nêzîkî evan deqan bûne ûî li gor ewê mejiyê nexweşî şirove kirine. ? ji bîr dike ku ew bi xwe jî î û weke ku ewê ketiye çala dûpişkan û şerê wan dike dê ew jî eynî li ser rêbaza wan bimeşe û ji wê jehrê vexwe. Lewre tu dibînî ew di yek rûpel de dinivîse kuî “Dûrxistin û zordarîî eger ji yê li dijî olê an jî .. ne ji rengdanên ol û baweriyêne “{52}î û piştî çend xêzan ew dinivîse; ”<slama ku .. bihêle tenê bawerî rêbijartina yekî be û wê weke azadiyekê jê re nîşande .. dê ne tiazadî be ..{53}. Helbet dê ne tiazadî beî lê emê bêjin; Ew ol jî dê ne tiol be.
Erê wî wilo gotiye. Lêî û careke dinî diber <slama pêşî de ber vedanî kiriye ku: ”<slamê rê bi temamî daye ku yek riya xwe di navbera musilmantiyê û gawirbûnê rabijê re ..û tu gunehkariya cihanî ji yê ku ji ola <slamê vegere tune ye {54}. Emê tutiştî din di şerê ku Ebo Bekir bi wan re kiribûî û weke me dît ku wî bi xwe jî nivîsandibû zêde nekin. lê tenê em wî vedigerînin eynî benda ku wî jê vexwariye ka çi dibêje: “.. ? kesê ji we ku ji ser ola xwe vegere –helbet tenê ola <slamê û ev bi xwe jî zordarî û tunekirina yê dine_ û ew gawir bimre dê karên wan kesa ên vê dinê û wê dinê vala biçin û ewê ji yên ku hertim di dojehê de bin “{55}.
Emê vegerin şirovekirina el Celalên ku dibêje: “ girêdana bi mirinê ve merem jê ewe; Eger ku ew vegerî ola <slamê dê sûdê ji karên xwe bibîne“ {56}. ? ne jî emê şirovekirina xeynî wan bigrinî lê tenê em ji Dr. dixwezin ku ew weke yekî pispor evê ayetê bixwîneî ka ew bend çi ji mere dibêje; Berî her tiştî ew rê nade yekî ku ji ser ol û baweriya <slamê vegerê û yê vegere seza wî di bendê de xuyayeî tiştê dinî erê ayetê negotî wî bikojinî lê kuştina wî jî gunehkar nekiriyeî û li gor seza ji yê ku ji ser ola xwe vegerê re xûya kirîî rê dide rewabêj ku bibêje; Ya çêtir ewe ku ew bête kuştin{**}. ? ew bi xwe jî van çêrokan dizane ku pir zanyar û ramyar seriyên xwe di vê yekê de winda kirin; Ji Ibin elMuqefeîde bigre û di Helac re bibore ta tu dighî Ferec Fodê û Mihdî Aîmêl û:Zincîr dirêje. ? bi ser giştîde jîî hemû karên wî dê vala biçin. Vêca çawa tuseza ji yê ku ji ser ola <slamê vegerê tineye

* * *

Weke ku Dr. bi xwe jî tilî daniye ser birînêî ku reva Ereban di hizêrana1967 an deî ji wan re bûye mofirkeke dîrokî ku li xwe vegerin û her tiştên xwe yên berêî ku kirasê pîroziyê bi ser de berdabûnî tazî bikin. Lê û li gor rewş û xwendinên weke ya Dr.Nesirî me dighînin ewê baweriyê ku reva wan a di hizêranê deî û weke mirovê ku lêdanek li piş guhê xwe de xwaribeî erê ew pê nehatiye kuştinîlê wê lêdanê korkiriye.
Emêî di vê xelekê deî nêzîkî mijara pîrekê bibin ku çawaî û weke berê jî me gutibû; Dr. xwe di çala dûpişk de veşartî û şerê wî dike. Lê ji berî ku em dikevin mijara xwe ya serekeî emê li ber dîtina wî ya ku çêroka girêdana di navbera olê û şûngira konevanî deî ku wê vedigerîne ; ”Dawiya ribê pêşîn ji sedsala bîstan ku Kemaliyê Tirk di despêkê de cudabûn xistin navbera”destlatgirê“ û “şûngirê“ û di dûre jî şûngirî îbi carekê îrakirin {57}.
Em dikarin evê dîtinê rast bibînin dema kuî ew zarawaya dewleta netewî ve bête girêdan; Ango Kemaliyên Tirk xwestin welatê xwe têxin qonaxeke nuhî û ev yeka jî bi akama dîtin û tevgerên Ewropî bûî û nemaze piştî ku ew di şerê cîhanê yê yekemîn de weke “mêrê nesax “ derketibû û tê de dişkeî dihêle ku ew evê paşdamayîn û şikestina xwe weke encamekê ji ewê girêdana çûyî re; Ya di navbera şûngir û destlatgirê deî bimînin. Lê hemaî û weke ku Dr.dixweze bi me bide fêmkirin kuî ev girêdana hanî piştî ku kemaliyên Tirk bi ewê cudakirinê rabûbûnî kete nav welatên muslimananî dê bihêle ku baweriya me kûrtir bibe kuî hîne demeke dirêj gerekî “me” ye ku em ji sergêjokiya “Hizêran“ ê şiyarbibin .
Tenê emê wî vegerînin roja mirina “pêxember” û çêrok û bûyerên wan du- sê rojanî ka ew çi ji me re dibêjin: di roja ku pêxember dimrê de dijberiya li ser “danîştokê” destpêdike; Dema ku “Ensar“ cihwarên Midînê yên resenî di”sivdera benî saîde” de li hev dicivin dixwezin şûngirê Mihemed “Seid bin Ubede” be û gava ku Omer evê yekê dibîseî çawa bi destên Ebo Bekir digre û digel hinek penaberan êrîşî civata wan dikeî û bi dek û fûtan cidatiyê dixe nav civatvana; Li ser bingeha dijmantiya êlîtî di nav bera herdu êlên sereke “ Ews” û “Xezrec” deî û bi vê yekê dikare rêza wan perçe bike û Ebo Bekir li şûna Seid bike şûngirî û dihêle ku ew dibin lingan de bête pelixandinî û helbet Seid dê vê yekê jibîr nekeî û heya roja ew mir wî li şûngirya Ebo bekir nepejrand.
Li aliyê din “ Elî bin ebî Talib “ jî seriyek kişand û got gereke şûngirî jîî weke ku çawa peyanberî ji me bûî ew jî di “kesên malê “ de beî û ew naçe cihê civînê da ku ew jî dengê xwe bide Ebo Bekirî û dihêle ku Omer êrîşî mala wî keî û eger ku ne ji Elî ba dê şerek di nav bera Omer û piştgirên Elî de derketa holê .
Ev rikberiya dê seriyê sê şûngira buxe û dê bi hezaran musilmanî bi sedema vê yekêî di şerên wek “ El cemel” û ”Sifîn” û “el Hera” û .. h.w.d. ku musilman xwe bi xwe radibûn hevî bêne kuştin. Tenê em gotina Osman bin Efanî dema rikberên wî û piştî ku demekê mala wî dorpêç dikin û dighên ku derî li ser bişkînin û jê bixwezin ku tenê ew derkeve û bêje; Min dev ji şûngiryê berda û wê hîngê ewê titiştî neynin seriyê wîî tînin bîra Dr. ku wî çi bersiv da wan; “ Ez kurtikê ku xwedê li min kiriye danaynimî û ezê li cihê xwe bim ta ku xwedê ..”{58}.
Vêca em jê dipirsin; Ka ev têkiliya di nav bera şûngir û destlatiyê de vedigere kîjan dîrokê û dîtina wîî ya ku dixweze evê yekê bi “ kemaliyan“ ve girêde û li ku dimîne .
Tiştê din ê balkêş dihêle gûmana me bêtir bimeyeî ku ji destpêka damezrandina dewleta <slamê deî ev girêdana bi nav bera şûngir û destlatdariyê deî yeke ji stûnê herî bingehîn ku ew li ser ava bûyeî dûrxistina xwediyên olên din ji ewê pêşbaziya di nav bera rikberan de ku li ser “ şûngiriyê” derketibûye. Ev yeka xûya dike ku yê din heya bi kîjan pileyê hatiye altkirin.
Helbet em şûngiriyê weke “ destlatiyeke dinyewî “ dibîninî ji ber ku û piştî mirina “ pêxember “ tukesî; ji şûngira cihê wî yê olî negirtî da ku em şûngiriyê bi merema olî fêmbikin. Vêca eger kuî ew girêdan ji wê hîngê de tuney yeî çima me nedît olên din jîî weke Cihoya yan jî Nesaraî yekî xwe dernexistin nav ewê pêşbaziya ku li ser danîştokê; “ |ûngiriyê “ çêbibû .
Emê niha bên ser mijara sereke; Pîrek di têghîştina <slam û musilmanan de. Dr. ji destpêkê de û weke hertimî xwe dixe şûna parêzger ji ber <slamê veî lewre û dema ku ajansa Ferensî fetweyeke serokê sazûmana lêkolîn û fetweyan li Siudiyê ” E. elEzîz baz” ku di bin nav nîşana; ” karê pîrekê ji şêweyên herî girde di kûndetiyê de” î diweşîne. Ev yeka li zora Dr. tê û wê weke dijberiyekê bi cîhana <slamê re dibîne; “Bê gûman ev guhdana ajansa Ferensî bi belavkirina vê fetwêî ku ji helwesteke îdyolocî têî di hundirê çarçewa pîskirina <slamê û muslimanan di ajansên rojava de bi gelemperîî tête fêkirin “{59}.
Em nizanin çima Dr. ji yê din dixweze kuî heya ji kar û fetweyên me yên suryalîzmî re jî li çepikan bide. Gelo ev yeka ji perwerdiya ku di rojhilat deî em li ser mezinbûne tê; Ewa hêştiye ku em ji derbasbûn û derketina serokên xwe hundirên avrêjan re jî li çepikan bidinî an ji bawerî û bervedaniyeke koranîî ji ber hrtiştên musilmanan ve û di bin akama meteloka erebî ku dibêje: ”pişgirê birê xwe beî çi sitimkar an jî sitimbar be“î tê. Tiştê din ku em dikarin li ser vê xalê bêjin; Li gor dîtin û baweriyên meî tiştê ku berê çirkîn beî dê negerek be ku kesekî din bê da ku wêneya wê pîsbikêî û tenê weke ew heye wê şanî xelkê ke dê nasbikinî ku heya bi kîjan pileyêî riwê wî çirkîn û nexweşe .
Benda ku hêştiye rikberî di navbera şirovekarên musilman de derkeve; ”? di malê xwe de rûnin û weke ên berî <slamê xwe fodil nekin û nimêja xwe rabin û..”{60}îku gêştiye hinek bêjin: Ev ayet tenê ji bo “Diyên bawermenda “yeî û ew li dû sedema ku ayet pê daketî dimeşin. Lê xwediyên ku bi tevayiya gotûbêjê digrinî dibêjin: Na ew bi mebesteke tevayî daketî û ji herdemekê re rasteî û evê yekê hêştiye ku Dr.di rûpelê {198}an de binivîse kuî“? di herdu rûçikan de tengasiya şirovekirinê û şirovekirina rikber dertêî û jêdera wê tengasiyê jî eweî ku..herdu bi Quranê re didin û distînin weke ku ew ji dîrok û reşa ku ew bi derxistî î bi carekêî cuda be .{61}
Em jî bi gotina wî re ne kuî deqa Quranê berhema dem û civaka xwe ye û gereke em li wêî û weke ku çawa li her çêrokeke dîrokê ya kevin ku bi regezên afsana dagirtiye dinirinî wilo li wê jî binirin û ne weke deqeke pîroz ku kes newêribe tîpekê jê biguhêreî tevî ku yên kevin ne tenê tîpek an jî ayetekî lê weke ku ew li ser zimanê Aîşe hatiye ku î bêtirî ayetan wendabûye û evên mane pareke ji pirtûka rasteqîne û bi ser evê yekê de jî û li gor jêderên kevin dibêjinî pir bend û ayetên Quranê hatine guhartin .
Lê hema tu vê gotinê bibêjî; ku ew bi dîrok û civaka xwe ve girêdayiyeî û di dû re jî tu bêjî: Ev bend gotinên Xwedê ne û tu bi pîroziya wan înan bî helbet tu yê xwe weke niçîreke hesan têxe nav lepê wan ku ew te serjêkin. Lê emê bizavên xwe bikin ku em dûrî ewê rêbaza durûçikî herin .
Ji berî hertiştî em dixwezin li çewtiyeke dîrokêî ku roja îro weke rasteqînekê lê tête nirînî vegerin; Ewa ku bi me dide fêmkirin ku Muhemed ji despêkê deîweke civatzanekî têkoşer li ber civaka xwe rawestiya û wî bi zanyarî dad û şîretên xwe gotine. Helbet û li gor xwendina me ji kesayetiya wî û karûberên wî û rewş û çêrokên wê demê reî em gihêştin ewê baweriyê ku bi sedema pir tiştanî çi yên bi wî “Muhemed“ ve girêdayî yan jî yên bi rewş û civaka dora wî ve girêdayîbûnî hêştin ku ew jî li lehengî û serfiraziyeke kesayetî bigere . Lwera û li gor evê rêbazêî û piştî ku em evan çêrokên efsane ku dibêjin ; Ev bend û ayet bi riya Cibirîl daketine bidin aliyekîî emê bimeşin .
Li gor vê yeka çûyeî em wan gotinênî ku pîrekên Muhemed dixwezin; Ew di mal de rûnin {elEhzab –33}îewana weke tirsekê ji aliyê wî deî li ser mal û milkên xweî fêm dikin û eger ku yek dipirse;Ger ku wilo bû çima ew li ser “maliyan û ewên di destê rastê û diyên zaroya” jî ne bi tirsbûî tevî ku “jinên asê” netenê firotan û kole û navmalî dibûn pereî lewra gerekbû tirsa wî li ser wan bêtir ba û bihîşta ku ew wan û ji berî jinên asêî di paş perde û şarikan de veşêre. Lê em dibêjin ; Têgihêştina rasteqîn ji wê yekê reî ku dihêle baweriyên me bêtir bi cih bibinî dijî şirovekirina çûyiye; Ji ber ku yên kole û navmalîî zû -zûî dihatin kirîn û firotanî lewra tirsa yekî ji wan tunebû û eger ku yek neketa seriyê Xwediyê wêî wî dikarî ew bi hesanî bifrota û bi yeke din biguhartaî û ne weke “jina asê “; Ku girêdan û berdana wêî pir dûvkên xwe hene û hîne bi serde gereke malîna wê jî bidêyê û çêrokên zaroya û paşmakê û ..Ango serêşa xwe pireî lewra dê bihêle ku yek li ser wan bi tirs be û çêroka rûbendiyê ku ew tenê ji bo jinên pêximber daketiye; ”û pêşewa dibîne ku fermana rûbendiyê fermaneke xasmaye bi pîrekên pêximber..”{62}.
? eger ku pîrekên din bixwestana li dû şopa wan biçûyanaî ev yeka ; ”rûbendî” tenê ji jinên “azad” re gerekbûî lê yên kole na; ”şermgeha pîrekê laşê wê bi tevayiyeî ji bilî rû û herdu destên wêî eger ku azad be. Lê ya navmalî; ”kole “ şermgeha wê weke ya mêraye; Ji jorî kabokê ta navika wê ye “{63}.
Li gor vê dîtinê dê Muhemed netenê nikaribeî ku weke Fehmî Howeydî dibêje: ”Deqên Quranê..wekheviya di navbera mêr û jinê de diçespîne“{64}î bi wê yekê re beî lê û li gor dem û sincên wê hîngê dê ew jî bi koletiya jinan re beî û belkîî û li gor hinek sincên wî yên kesîtî cudebûnekî ji aliyê têkeliya wî bi jinan reî di navbera wî û mêrên wê demê de hebe û ev yeka jî rê nade wan ku nirînên xwe û li gor roja îro û aguhnama mafên mirovanî têxin dev û seriyê Muhemedî û dema ku ew ; ”F.Howeydî” gotina: ”Hûn hinek ji hinekane “{65}î weke wekheviyekê di navbera herduwan; jin û mêran de dibîneî ew careke din xwe dixapîne û xwendineke bervajî ji wê bendê re dikeî ewa ku bi mebesta; Hewa ji parsiwa Adem a xwar eî hatiye. ? pişt re ev çi wekheviye û ew yê “çêtir “ û bilintire “û ji mafên wî ye ku wê perwerdeke .
Tiştê din ku bêtir evê dîtina me birehdikeî ew bizavên pîrekane; çi di jiyana Muhemed de; ”û hinek jinên wî raza wî derxistin û dilê dudiwan qels ket û ji ser riya bihîstyariyê derketin..û karên tobekirinê pêşkêş kirinî lê tenê bi rûçikî ..? Teberî di şirovekirina xwe de dibêje ..
? Buxarî jî dibêje kuî ew herdu pîrek Aîşe û Hefse bûn “{66}î û yê ku dixweze bi firehî li vê çêrokê binire ew dikare vegere sûretê ElEhzabî bendên 28-34.
Piştî mirina wî jîî tevî ewê zordariya li ser pişta wanî ew kar û bizav berdewam bûn da ku ew; Pîrekên wîî karibin rewşa xwe çêtir bikin û derketina Aîîşe di şerê “elCemel” de li hember Elî nimûneyeke balkêşeî û benda elEhzab–33 bi xwe jî bi me dide fêmkirin ku “diyên bawermendan” jî dixwestinî û weke hemû jinên dinî bi xwe şabibin. Lewre ew ayet ji wan dixweze ku bila ew di malên xwe de rûninî eger ku li razîbûna Xwedê digerin; Ango soz û seza Xwedê kuî ew li wê dinê buheştî binî bi koletiya wan ve; Rûniştina di piş perdan deî girêdayiye .
? ta ku deqa Quranê bêtir biparêze û perda pîroziyê bi ser de berdeî ew wê û Tewratê dide ber hev û dinivîse: ”Quran dijî Tewratêye ; nimûne: Ew ”Hewa“ nake nimûneya nijada pîreka ku şeytên ew kiribe şêweyek da ku Adem pê bixapîne û bihêle ku ewî û dijî fermana Xwedêî ji dara qedexe buxe“{67}. ? dibêje ku şirovekarên <slamê çêroka Tewratê Li ser Quranê barkirineî bêyî ku ew wê yekê bêjeî û wilo hêştine ku pîrekî di herdemê de û heya bi heyaî gunehkar be. ? da ku bêtir dîtinên xwe bi me bide înan kirinî ew xwendineke bervajî û bi rengekî veqetandîî ji hin ayetan re dikeî nimûne: ”Wî hûn ji yekrewa afirandin û jina wî jê kişand da ku lê bihêwire“{68}î û “ û kî ji nêr an jî ji mêyan karekî rind bike û ew bawermendeî ewê têkeve buheştê..”{69}û “ û bawermend û bawermendaî hinek destên xwe di ser ên din re digrin..”{70}.
Dr. Nesir van ayetan weke nimûneî di wekheviya di navbera jin û mêran deî ku <slam pê bang dikeî dibîne û netenê wiloî ew bi xwendineke çewt mebestên evan bendan bi hin angoyênî ku ew pê bawere û tenê di seriyê wî de neî di guhê re; ” Wekhevbûna di navbera jin û mêran de mebesteke ji mebestên Qurana bi rûmeteî ji du aliya ve: Aliyê yekê ku herdu ji “yekrewa” çêbûne ûî careke dinî li rikberî Tewrata ku dibêje: Hewa pareke ji Ademe..derdikeve. ? ji aliyê din ve jîî ew wekheviya di karûbarên olî de û çi li serî ji xelat an jî sezayêî tê dayîn”{71}.
Li gor dîtin û baweriyên meî ew ducaran dikeve şaşiyan; Cara pêşîn dema ku ewî benda “wî hûn ji yekrewa afirandin“ bi mebesta wekheviyê dinimûne û wê ji pêvajoya nîşanyarî derdixe û dixweze bi me bide fêmkirin ku Xwedê jin û mêr ji “yek tişt“ afirandine. Ew dîtin û şirovekirina çûyî tucarî ne li gor pêvajoya deqêye ewa ku î û li gor em têdighênî dibêje: Ew bendî an jî ya pêşîn ji sûretê Pîrekanî herdu ji bo mêran hatine; Ango guftûgoya wan ji mêrên Qureyşiyan re ye û ne weke Dr.Nesir pêde çûyiyeî û eger ku weke ew dibêje beî dê tumerem ji hevoka “û jina wî jê kişand “ tinebe.
Tiştê din ku Dr. xwestiye xwe têde têxe çewtiyan; Dema wekhevbûna di seza û xelatkirinê de ya herî girîng û bigehîn dibînê ye î ango wekheviya li wê dinê û ev bi xwe jî bi me dide naskirin ku ne Dr. û ne jî mamosteyên; ”Pêşewayên“ wîî ta bigihe Pêxemberî nikarîn ev wekheviyaî di jiyanê de bi pejirandanaî ne hîne bixwestana. Lewera ew avêtibûn cîhana dinî û ev dîtin û şirovekirina bi me dide naskirinî ku ew heya bi ku bi wekheviya di navbera jin û mêran re ne .
Bi ser evê yekê de jî ew tê û bendên ku bi şêweyeke aşkere “çêtirbûna“ mêran û serdestiya wan xûya dikeî bervajî dikeî wan dijberî mebestên ku pê hatine şirovedikeî nimûne: ”Ewên ku hûn bi wan bawerinî tenê mê ne û ew ne ji bilî |eytanekî bêbawere “{72} û “Ewên ku bi roja din ne bawerin feriştan bi navên mêyan bang lê dikin“{73}û ”.. Ji Xwedayê te re keçik û ji wan re law .. ew ji derewên xwe dibêjin .. wî keçik di ser lawan re girt ..nayê bîra we“{74}û ..hwd.
Ji van bendên çûneî û pirên ku me ne gotineî xûya dibe ku çêtirîn û pileya bilind ji mêran re yeî û ev yeka li gor dema xwe hatiye û ne weke ku Dr. dibêje: Li gor çêr û axaftina bi gawiran re hatineî û eger ku weke ew dibêje be: ”Quranê dît ku ev dalyana Ereban da ku mêyan bikin ên Xwedê û li gor sincên civakî yên wê demê ew tiştekî nêzîkî kotîtiyêye”{75}. Ev yekaî weke ku ew bi xwe jî dibêje: Dê tiştekî dijî hişmendiyê be û ew; “ Dijberiya hişmendiyê”î rastiyeke wê demê ye. Ji aliyekî deî weke me dît ku sê Xwediyên mezin ên vê civakê mê ne di gel ku hin pîrek jî rolin wan ên girîng di wê civakê de hebûnî weke Xedîce jina pêxember a pêşîn û jina Ebî Leheb û Hind bint Utbeî ku Dr. bi xwe jî wê weke nimûneke balkêş ji bo bi cihkirinaî ku pîrekan hin maf ji berî <slamê bi dest xwe xistibû tîne; ” .. hin pîrek di demên berê de li ser seriyên mêran bûn. ? bila yê paşverû vegere helwesta Hind bint Utbe .. “ {76}. ? ji aliyê din ve jî î ew keçên xwe bin ax dikin.
Li gor dîtina meî ev dijberiya bi hişmendiyê reî yeke ji sedemên herî girîng _tevî yên civakî û aborî û olî_ ku hêştin Muhemed bi ”şoreşeke” olîî çandî rabe. Lê da ku ew; Dr. bêtir ronahiyê bide rûyê <slamêî evan bûyer û çirûskan vedişêre û di wêneyeke reşî û bi mêrantiyeke sert boyaxkirîî dide civaka berî <slamê da ku pir kiryarên musilmananî di derheqa jin û koletiya wê deî sivik bike.
Tenê em dixwezin tiştekî ji şirovekirina wîî ku di pêşiya pirtûka xwe de li ser nîşandeyên zimên kiribûî bînin bîrê; “ <dyolociya zimên li cem sînorên wê cudebûna ku me nîşankirine ranewesteî ew dirêj dibe da ku cîhanê bi hemû tiştên xwe di hundirê zoyîtiya nêrû mê re ava bike. ~iqas nav hene an mêrin an jî mê ne û rêî di zimanê Erebî de î ji navên nêrmê re tuneye .. Di hinek civakên nûjen de ku bi ingilîzî di axivin..hişmendiyekeî hinekî bilindî bi îdyolociya zimên û bivetiya mildana wê heyeî û bizavên xwe dikin; Di aliyê bikaranîna zimên de î ku evê hişmendiyê bi yeke cuda biguhêrin. Nimûneî ew bizavên xwe dikin da ku hertim bi pironava nêr ”He” nîşanî mirov nebe û li şûnê î herdu pironavan weke ku guhartin be ”he or she“î bi kar tînin..{77}.
Vêca û piştî gotinên wî em jê dipirsin; ~ima ji pêşiya Quranê û heya bighe benda herî dawiyê î Xwedê xwe bi pironavê nêr dide naskirin û ne yê mê î eger ku ew mêran di ser jinan re nagire. Lêî û weke ku Dr. dibêje: ”Ewê ku li sedemên daketinên evan ayetan bimeyzîne .. dê nasbike ku heya bi kuderê Cibrîl li gor dilê guhdaran diçû“{78}. ? wilo guhdarên wê hîngê jî dixwestin Xwedê nêr be û dema yên mê çûbû; Ango civak a nêritiyê bû û <slam jî î û weke her pisporiyeke dinî a dema xwe ye.
An jî ya rast ewe ku bend û ayetên Quranê dûrî van dîtin û şiroveyên me ne û tucarî ew – deqa Quranê – bi vê hişmendiyê nehatibû ber van çêrok û bûyeran û tenê meî ew deq î bi dîtin û baweriyên xwe hilgirtiye û her diçe em şax û rêçikan jê dikşînin ta gihîşt ku hinek şirovekarên demên îro dengên xweî û bê şermî bilindkin û bibêjinî ku ev hemû alav û destkewtinên îro; Ji telefonê de bigre ta tu dighê Intirnêtî ji Quranê bi derxistine û ev yeka bi me dide fêmkirin ku şêwên şirovekirinê dikarinî heya kîjan pileyêî deqê biguhêrin û berevajî bikin. Bi dîtina meî eve girêka herî mezin û aloze di derûn û pisîkolociya mirovê musilman de ku ew nikare xwe ji tekûzî û tevayiya Quranê rizgar bikê ye.
Di çêroka jinanînê de jîî Dr. dengê xwe dide nik ê pêşew Muhemed Ebdêî ku gereke rewa rê nede yekî ku bêtirî jinekê bîne û nejî cariyan di malên xweke. ” .. Lê ne dadweriye ku tu nehêlibî yek jineke din bîne ser kebaniya xwe ya berêî demê ku ew nikaribe zarowan bîne “{79}. Di vir de em jî pirsekê ji Dr. û pêşew dikin; Gelo demê ku ev yeka ji mêrik de beî ka ewê rê bidin jinikê ku dev ji mêrê xwe berde û biçe yekî xwe din bike : “ Ji ber ku mebesta zewaciyê anîna zaroka ye “{80}. ? em nabêjin bila ew mêrekî din bîne ser ê xwe yê berêî da ku wekheviyeke tekûz derkeve holê.
? da ku ew riwê <slamê di vê yekê de sipî bikeî tevî ku tiol û baweriyan di vê çêrokê de; Mildana jinan ji mêran re û nirîna li wan ku ew jî ji sermiyana wî neî weke <slamêî jin pûç û zîvar nekirine; “Ji xelkê re hezkirina ji jinan û lawan û qentarên zêr û zîv û hespên rind û sewal û çandinî hatiye bedew kirinî ew tiştikên jîna vê dinê ne û li ba Xwedê xweştirîn cîhwar heye”{81}. Binir ku çawa Quranê jin xistiye nav sermiyanê mêranî ji bilî rêdana ku yek dikare çarên asê bîneî tu dikarî bi hezaran pîrekan di hundir û nav nivîna xwe kî; ~i bi riya navmaliyê an jî dîlkerên şer û cengan: ” Di wê hîngê de _demên berê_ netew li ser êrîşên çekdarî ava dibû .. hemû şaristanan î ji Girîk û Romanan de bigreî sermiyana xwe li ser koletiyê ava kirine”{82}. ? çi bi kirîna wan ji çarşiyanî weke her pertaleke din ku yek dikireî an jî bi riya “ jinanîna kêfê” ku heya roja îro hin kêşên <slamê pê digrin û gihîşt ku şûngirekî musilmananî el Motewekêl li çar hezar pîrek keve î mîna ku Dr. Ferec Fodê dibêje.
Piştî evê dîrokêî dê pir şerm be ku yek bêje: <slam bi wekheviya jin û mêran re ye û ta ku ewî bi êlekêî riwê rokê veşêreî tevî ku nayê veşartin jîî ew tê û hin nimûneyin beloq ji dîroka <slamê dibe û li kuderê û kengî; “ filan lawê Filanî.. soz da jina xwe dê li ser nezewice û ne jî ji bo kêfê _diya zarok_ bîne ser wêî û eger ku tiştekî wilo kirî ferman di destê wê de ye ku xwe an jî pîrekên din ji mêr berde .. û gereke ew bêtirî şeşmehan ji mal dûrnekeve û wêî bê dilê wêî ji mala wê der nexe ..”{83}.
Belêî bes em dipirsin ev çêrok li ku derê û kengî bû; Ew piştî çardesala ji <slamê û li welatê <span “elEndelus” û dibin heyameke rewşenbîrî cuda de û tenê di hin mehirnameyan deî ango heya li wir jî ne pêgirt û sinceke civakî bû. Vêca tu vê yekê bikî nimûne ku <slamî di çêroka wekheviya jin û mêran deî gihîştibû pileyeke bilindî dê ne tenê xewş be ji dîrokê reî lê tuyê bihêlî ku ustiyê rastiyê jî bête badan û temenê dîroka nezaniya me jî dirêjtir bikî.
Tiştê din ku me di riya evê nimûneyê re li cem Dr. Nesirî naskir eve; Ku camêr di pêşî de helwesta xwe digre û di dû re li xal û bûyerên ku wê helwestê bicih dikin digere. Lewre em dibînin ku ewî çirûskên awirteî ji xwe re dike nimûne û li gor helwesta xweî wan şirovedike û em dikarin şirovekirina pêşew M. Ebdêî ku Dr. pêre erê dikeî weke nimûne bînin: ”Ji yê nêr re weke ku du caran ji ya mê re be “{84}. Ew evê ayetê weke deqeke girîng di çêroka weheviyê de dibîne û dihêle ku M.Ebdê binvîse û Dr. jî pêre erê bike; “Weke ku paşmaka mêyan kiribe biryareke venasînê.. an jî ew kiribe bingeh di yasdanînê de .. ? eger ne wilo be dê bigota: Ji mêyan re nîvê yê ku ji nêran re ye ..” {85}.
Bêyî ku em tidûvikan lê zêde bikinî yek baş tê dighe ku herdu camêran mebesta wê bendê berevajî kirine. Eger ku em bibêjin “filan” ji “bêvanê” bi du caran xweşiktireî Dr. dê çi jê fêm bike ; Gelo ewê Gotina me bi merama ku “ bêvan “î di xweşikbûnê de î kok û bingeh bibîne yan dê fêm bike ku ew di xweşikbûnê de ya kêm û lare.
Di çêroka zorkirina li yê din da ku wî bikin musilman û bihêlin ew dev ji ola xwe ya berê berde yan bernede; “Azadiya baweriyê“î ew dinivîse: Ku “Damezrandina azadî û kesatiyêî di Quranê de dozeke aşkereye ku ne gereke yek li ser biaxifeî ji ber pirbûna wan deqanî ayetan ..”{86}. Lê ewî bi dehanî ayetên ku bang li zorê dikin ji bîr dike û ew ji me re xûya nake da çima leşkerên musilmanaî û bi hezarên kîlomitraî ji cîhwarên xwe bi dûrketin û êrîş dibirin ser gelên dinî eger ku ne ji bo belavkirina ola xwe û talankirina wan welatan be . ? gelo ka wan çima şerê wan gelan kir û bi çi; Eger ku ne bi zora şûr û xwînê bû.
Nimûneyeke dinî ew jî ji jiyana pêximbereî ku dibêjin: Wî bêtirî çar jinanî li cem xweî gihandin hev; “ Ew li ser nihan mir “{87}. ? hêştiye ku Dr. wê yekê weke tengkirinekê Ji jiyana toxmî ya berdayî re bibîneî _li rûpelê 288 an binire_ û ticarî gûman nake ku ew jîî û li gor dema xweî li dû nêrtiya xwe û têghêştinên civaka wê çaxê çû be û ne bes wiloî wî di vê yekê de jî serbariyek daye xwe û ne hêşt tikesî din bêtirî çaran ji yên asê Li cem xwe kom bikeî û ta ku nêrtiya wî bêtir têr bibeî nehêşt jinên wî ; “ Dayikên bawermendan”î di dû wî re timêran bikin. Tevî ku hinek ji wan hîne di ciwantirîn temenê xwe de bûnî wek Aîşe .
Di dawiyê de em dixwezin mijara xwe bi çend têbîniyan kuta bikin. Ji berî hertiştîî em hêvîdarin ku guftûgoya me bi mebesta êrîşeke koranîî û tenê ji bo êrîşiyêî li ser <slamê û musilmanan neyê fêmkirin. Ev sayîkirina me jî ne ji tirsî an jî ji bo dilsarkirina wanî tê û em bi baweriyeke bilind û kûr dibêjin; Ku dema cîlaw û boyaxkirinê çû yeî ango bi pîneyan tu nikarî kirasekî kevin nuh bikîî û wilo jî <slam bi şirovekirinê nuhî ji yên weke Dr. Nesir H. ebo Zêdî dê venegere hêz û jiyana xwe ya berêî tevî ku ew dixwezeî û weke hemû musilmanên ronakbîr ku xwîneke nuh bi candekê wê de berde û li gor dîtina me î eger ku musilmanan ew baş fêmkiriba –weke me berê jî gotibû_ dê pûtek ji wî re çêkirana û ne dûre ku ew bi xwe jîî ji xwe reî bikirana pûtî têbîniya dudiwan jî eve. Lê tenê ew yeka; Xwîna nuhî dê bihêle ku çêroka pîroziyêî di çav û mejiyê wan de î biheje û kiras bête çirandin .
Têbîniya din ku em dixwezin di guhê Dr. de bibêjin eve: Ku <slam bireka dawiyê bû; ”bireka dilovaniyê” bûî ku di seriyê nêçîrêî yê “civaka dayik bûnê“ de hate teqandin û hêştiye ku yê nêr serdestiyeke fereh û sedî sed bi dest xwe ve bîne. ? di dawiyê de em vê pirsê ji wî dikin: ka <slamî di dema semax û hêza xwe deî ne weke Emerêka û welatên bakurî di roja îro deî bû ku weke ew li ser dibêje: “ Ew nikarin û weke hemû dewlemendên .. bi ustubariya xwe ya dîrokî rabin“{88}. ? çima ew nimûneya <slamê weke awerteyekê ji vê bingehê re dibîne. Evin pirs û têbînên me yên dawiyê û em bi hêvîne ku rojekê ew bersiva van pirsan bidin. Gotina dawiyê em ji Dr. û xwendevanan re bêjin ku rewşa pîrekê di roja îro deî û piştî {1422} sal ji “daketina Cibraîl “î dê hemû venirînên di wekheviya jin û mêran de li erdê xin.
 

هوامش

-دêنصر حامد ابو زيد- دوائر الخوف ، قراءة في خطاب المرأةêص 9-10ê 1
2- Jêderê berê _ R .10 .
3- Jêderê berê _ R . 10 .
4- Jêderê berê _ R . 11 .
5 -القرآن ê سورة الأنعام ،الآية ( 115 ) ê
6- القرآن ê سورة الأعراف، الآية ( 162 ) ê
7- القرآن ê سورة الكهف، الآية ( 72 ) ê
8- د ê نصر حامد ابو زيد ê دوائر الخوف ê ص 11 ê
9- Jêderê berê _ R . 21_22 .
10- د ê صادق جلال العظم ê نقد الفكر الديني ê
11- د ê نصر حامد ابو زيد ê دوائر الخوف ê
12- Jêderê berê _ R . 262 .
13- Jêderê berê _ R . 36 .
14- Jêderê berê _ R . 36 .
15- Jêderê berê _ R . 48 .
16- Jêderê berê _ R . 48 .
17- Jêderê berê _ R . 55 .
18- Jêderê berê _ R . 63 .
19- Jêderê berê _ R . 63 .
20- ابن الجوزي ê نقد العلم والعلماء ê ص6 ê
21- د ê نصر حامد ê دوائر الخوف ê ص 21 ê
22- Jêderê berê _ R . 68 .
23- Jêderê berê _ R . 71 .
24- Jêderê berê _ R . 113 .
25- Jêderê berê _ R
26- Jêderê berê _ R . 129-130 .
27- Jêderê berê _ R . 130 .
28- Jêderê berê _ R . 131-132 .
29- عبد السلام هارون ê تهذيب سيرة ابن هشام ê راجع الصفحات 198-207 ê
30- Jêderê berê _ R
31- ابن الجوزي ê نقد العلم والعلماء ê ص59 ê
( * ) Suidiyê ta sala 1936 an yasaya qedexekirina bazirganiya koletiyê dernexistibûî tevî ku Feransa di sala 1794 an de qedexe kiribû . Ji bo baştirîn naskirina ji vê mijarê reî vegere: ( فاطمة المرنيسي، هل انتم محصنون ضد الحريم ؟ ص145 ) ê
32- د ê نصر حامد ê دوائر الخوف ê
33- Jêderê berê _ R . 165 .
34- محسن الأمين ê الشيعة بين الحقائق والأوهام ê ص89 ê
35- د ê فرج فودة ê الحقيقة الغائبة ê ص80 ê
36- Rojnemeya” أخبار الأدب “ hejmara: 348î yekşem 12 avdara 2000 î .
37- د ê نصر حامد ê دوائر الخوف ê ص167 ê
38- د ê غيداء خزنة كاتبي، الخراج- الممارسات و النظرية ê ص250-255 ê
39- Jêderê berê _ R . 274 .
40- د ê نصر حامد ابو زيد ê دوائر الخوف-قراءة في خطاب المرأة ê ص167 ê
41- المسعودي ê مروج الذهب و معادن الجوهر-ج3 ص132 ê
42- محسن الأمين ê الشيعة بين الحقائق و الأوهام ê ص90 ê
43- د ê نصر حامد ê دوائر الخوف ê ص165 ê
44- Jêderê berê _ R . 168 .
45- فريدريك انجلس ê أصل العائلة و الملكية الخاصة و الدولةê ص71 ê
46- د ê نصر حامد ê دوائر الخوف ê ص171 ê
47- Jêderê berê _ R . 173 .
48- القرآن ê سورة البقرة ê الآية 82 ê
49- القرآن ê سورة البقرة ê الآية 191 ê
50- القرآن ê سورة التوبة ê الآية 39 ê
51- د ê صادق جلال العظم ê نقد الفكر الديني ê
52- د ê نصر حامد ê دوائر الخوف ê ص173 ê
53- Jêderê berê _ R .
54- Jêderê berê _ R . 173 .
55- القرآن ê سورة البقرة ê الآية 217 ê
56- تفسير الجلالين ، ص36 ê
( ** ) Em tev dizanin ku misilman rê didin ku mirov ji bo sê tiştan bête kuştin; Yek ji wanî eger ku ji ser ola <slamê vegere .
57- د ê نصر حامد ابو زيد ê دوائر الخوف ê ص189 ê
58- محمد رضا ê ذي النورين عثمان بن عفان ê ص187 ê
59- د ê نصر حامد ê دوائر الخوف ê ص195 ê
60- القرآن ê سورة الأحزاب ê الآية 33 ê
61- د ê نصر حامد ê دوائر الخوف ê ص198 ê
62- Jêderê berê _ R . 240 .
63- Jêderê berê _ R . 239 .
64- Jêderê berê _ R . 189 .
65- القرآن ê سورة آل عمران ê الآية 195 ê
66- الشيعة بين الحقائق و الأوهام ê ص59 ê
67- د ê نصر حامد ê دوائر الخوف ê ص207 ê
68- القرآن ê سورة الأعراف ê الآية 189 ê
69- القرآن ê سورة النساء ê الأية 124 ê
70- القرآن ê سورة التوبة ê الآية 71 ê
71- د ê نصر حامد ابو زيد ê دوائر الخوف، ص208 ê
72- القرآن ê سورة النساء ê الآية 117 ê
73- القرآن ê سورة النجم ê الآية 27 ê
74- القرآن ê سورة الصافات ê الآية 149-155 ê
75- د ê نصر حامد ابو زيد ê دوائر الخوف، ص210 ê
76- Jêderê berê _ R . 295 .
77- Jêderê berê _ R . 31_32 .
78- Jêderê berê _ R . 212 .
79- Jêderê berê _ R . 220 .
80- Jêderê berê _ R . 220.
81- القرآن ê سورة آل عمران ê الآية 14 ê
82- فاطمة المرنيسي ê هل أنتم محصنون ضد الحريم ، ص10-11 ê
83- د ê نصر حامد ê دوائر الخوف ، ص224-225 ê
84- القرآن ê سورة النساء ê الآية 11 ê
85- د ê نصر حامد ابو زيد ê دوائر الخوف ، ص232 ê
86- Jêderê berê _ R .266 .
87- تهذيب سيرة ابن هشام، ص334 ê
88- د ê نصر حامد ابو زيد ê دوائر الخوف، ص286 ê

المراجع و المصادر :
1- نصر حامد ابو زيدê دوائر الخوف، قراءة في خطاب المرأة ê الطبعةالثانية-2000 ، المركز الثقافي العربي ê
2- د ê فرج فودة ê الحقيقة الغائبة ê الهيئة المصرية العامة للكتاب-1992ê
3- عبد السلام هارونê تهذيب سيرة ابن هشامê الطبعة الثانيةêبيروت-1981ê
4- جريدة أخبار الادبê العدد 348 ê الاحد 12 من مارس 2000- ص 32ê (سلسلة مقالات عن كتاب" الاسلام و أصول الحكم"للدكتور نصر حامد )
5- المسعودي ê مروج الذهب و معادن الجوهرêتحقيق محمد محي الدين عبد الحميدêدار المعرفة-بيروت ê
6- محسن الامين êالشيعة بين الحقائق والاوهام-منشورات مؤسسة الاعلميللمطبوعات-الطبعةالثالثةêبيروت1977 ê
7- كتاب القرآن - مطبعة الملاح- دمشق 1960 ê
8- فريدريك انجلس- أصل العائلة و الملكية الخاصة و الدولة- دار التقدم، موسكو ê
9- د ê صادق جلال العظم- نقد الفكر الديني ê
10- تفسير الجلالين- دار شوكت- الطبعة الأولى- دمشق 1410هجري ê
11- محمد رضا- ذي النورين عثمان بن عفان- الكتب العلمية- الطبعة الثانية 2000- المركز الثقافي العربي ê
12- ابو موسى الحريري- قس و نبي ( بحث في نشأة الإسلام )-1979 ê
13- ابن الجوزي، ابي الفرج بن عبدالرحمن- نقد العلم و العلماء أو تلبيس إبليس- دمشق1976 ê
14- فاطمة المرنيسي- هل أنتم محصنون ضد الحريم- ترجمة: نهلة بيضون- نشر الفنك و المركز الثقافي العربي- بيروت ط1ş2000 ê
15- د ê غيداء خزنة كاتبي- الخراج( الممارسات و النظرية )- مركزدراسات الوحدة العربية- سلسلة اطروحات الدكتوراة- بيروتşابريل1994-ط1 ê