Serkirdayetiya kurd federaliyeta netewî-erdnîgarî bi dest xist
dimîne Kerkûk û deverên din ên nûrizgarkirî

Dr. Kamiran Bêkes

efrin.net, 10.01.2004

Piştî ku serkirdayetiya kurd, mala Xwedê ava be, helwesta xwe sebaretî çarenûs û paşeroja Kurdistana Başûr kirin yek ew êdî ligel aliyên din, ku bi paşeroja Îraqê re têkildar in, rûdinin û kêşeyê bi wan re gotûbêj dikin. Ev hevdîtin û danûstandin wisan hêgin bûne, ku Selahedîn van rojan bûye meydana şerekî siyasî û û dîplomasî di navbera Kurdan û Ereban de û di navbera Kurdan û Emerîkiyan de.

Serokê Partiya Demokrat ya Kurdistanê kek Mesûd Barzanî û Sekreterê Giştî yê Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê mam Celal Talabanî li Hewlêrê bi rêveberê sivîl ê Emerîkayê Paul Bremer û nûnerê Îngilistanê yê Iraqê Jeremy Greenstock re ji duh de hevdîtin pêk anîn û pêvajoya siyasî ya Kurdistan û Îraqê bi wan û hin kesayetiyên ereb re, çî endamên Encûmena Destlata Îraqê û çi ji derveyî wê encûmenê, gotûbêj kirin.
Bazar û xirûcir li ser prosesa siyasî ya Îraq û Kurdistana Başûr e. Ji aliyekî de Kurd ji federaliyeta netewî-erdnîgarî kêmtir napejirînin û bi ser de jî daxwaza berfirehkirina desthilata xwe ya siyasî û erdnîgarî dikin, bi awayekî ku deverên din ên Kurdistanê, yên ku nû hatine rizgar kirin, dilê Kurdistanê – Kerkûk jî di nav de. Ji aliyê din de aliyê ereb dixweze projeya federaliya netewî-erdnîgarî bi yeke wîlayetan ji ber bike. Emerîkî jî bêçare mane…

Eger Kurdan ya Ereb û Emerîkiyan bipejiranda diviya bû wan dest ji daxwazên xwe yên neteweyî berdana û welatê xwe Kurdistan bikirina parçeyek ji Îraqê. Lê belê serokê Partiya Demokrat ya Kurdistanê Mesûd Barzanî di civînên digel Paul Bremerî de pir vekirî behsa daxwaza miletê kurd ya dewleteke kurdî ye serbixwe kir û got ku kurd ji desthilata nuha kêmtir tiştekî din napejirînin. Sûrbûn û hemhelwestiya Kurdan hêşt ku Paul Bremer û endamên ereb yên Encûmena Desthilata Îraqê bêçare bimînin û bipejirînin ku federalîzma netewî-erdnîgarî bo Kurdistanê di versiyona demkurt ya yasaya bingehîn ya nû ya Îraqê de binivîsînin, ya ku divê heta dawiya Sibatê amade bibe.

Mixabin ev lihevhatina nuha tenê li ser bingehê deverên Kurdistanê, yên ku berê rizgarkirî bûn, hatiye danîn. Çarenûsa Kerkûkê – dilê Kurdistanê û bajar û herêmên din ên nûrizgarkirî dê bimîne bo sala 2005-ê heta ku yasaya bingehîn ya nû tête amadekirin. Çunkî Bremer û Ereb di wê baweriyê de ne ku divê “biryara dawî ya statuya Kerkûkê ji hêla Îraqiyên ku werin hilbijartin de were dayîn”

Di vî şerê dîplomatîk de Kurd di warê çespandina federaliyeta netewî-erdnîgarî ya Kurdistanê de bi ser ketin. Lê mixabin di destnîşankirin sînorên wê erdnîgariyê de û biservekirina Kerkûk û deverên din ên nûrizgarkirî de, helbet bi bin ketin, ji ber ku ew armanca Kurdan ya herî sereke ye, ku ji ber ve bi hezaran şehîd hatine pêşkêşkirin. Belkî sedema şerê û xebata ji 1974-an de dibe jî ev yeka bi xwe be.

Wisa xuya ye ku ev doza, doza Kerkûk û deverên din, yên ku nuha ne ketina nav sînorên herêma federal, dê careke din, sala 2005-ê yan 2006-ê, gava ku destûra Îraqê bête danîn, dê dîsan bibe sedema danûstandinê germ û sêrine dîplomasî yen din (Xwedê bike tu şerên din jî bi xwe re nîne). Belê ez bawer im ku hîngê jî Kurd dê, wekî van rojan, cardî berxwedaneke siyasî ji bo wan bajarên Kurdistanê bikin. Ne dûr e ku Kerkûk bibe xudana statûyeka xweser û rêveberiyeke wê ye taybet hebe. Lê armanca Kurdan ew e ku herçend statûyeke xweser jî ji bo rêvebirina Kerkûkê bête destnîşankirin jî, divêt ew di nav sînorên erdnîgarî yên Kurdistana federal de be, çunkî ew dilê Kurdistanê ye.