Ma Sûriyê ya Ereban tenê ye?

efrin.net, 26.12.2003

Zandarê Zindî

Gava misilmantî ji beybûna erebî bi derket, Civaka êlên ereb ji ya koletiyê (Ibodiyê) bi derket. Ola îslamî bi seroketiya pêximber Mihemed bingeha dewleteke nuh danî. Roj bi roj hêvî û daxwezên wê dewletê fereh û mezin dibûn, daxwazên aborî di bin siya ramana îslamî de nuxmandî bûn. Serok, leşker û Xelîfên wan hergav ji leşkerên xwe re xuya dikirin ku divê “hûn bi hemî hêza xwe şer bikin, da ku hûn mewdanên wan ji xwe re bi beglik û bistînin, ji wê parek li we vedigere.
Aya wan berî îslamiyê bi Mezopotmiya û Şamê bihîsti bûn? Nav lê kiri bûn Buhişt. Digotin ev welatan yên kanî, xêr û bêrê ne. Ev sedemeke serek bû, kuwan çav berda bûn van welatan, dest bi dagîrkirinê kiri bûn, bindest- û talankirin di bin navê belavkirina ola îslamî û bilindkirina peyva Xwedê de. Ev gav tersî pêvajoya dîrokê bû. Ji ber ku şaristaniya van welatan (Rom, Pars, Kurd û gelên din) ji ya Ereban pir pêştir bû. Bi xwe re hilweşandin û tirs û kuştin anîn herêmê.
Gava leşkerên wan herêm bindest kirin, gelên van welatan bi zimanê erebî nizanîn. Weke mêtingehkar û biyanî derbas bûn. Di pêvajoya dîroka ademizyad de gava miletek bixweze yê din bindest bike û berdewam bike ji xwe û wan re riyan dibîne û rawe dike, sedem û egerên ramanî û mirovane hildide. Lê di piş de yên aborî, leşkerî û hinên din hene. Ala pêşxistin û rizgarkirinê radikin. Ereban jî ev peyv û ev wat di destpêka belavkirina Îslamê de bi kar anîn. Ku,riya Xwedê Binasin û herin Buhiştê.
Xaçperest jî ji bo rizgarkirina ciyên pîroz û ciyê sereke Qudsê hatin Rojhilata Navîn, ji ber ku Mislimanan ew zepkiriye. Lê tiştên di paş wê duruşmê de dewlemendiya welatên rojhilatê bû. Osmaniyan jî bi navê vejîna Îslamê gelek welat û milet bindest kirin. Nepilyon û mêtingehkarên rojava piraniya gozemînê di bin siha “welat û miletên paşmayî bi pêşxin” zep kirin.
Nivişka ramanê her mêtingehkarekî bi bêje û gotinên sipî û qelakirî hildidin û di paş de berjewendiya xwe ya taybet vedişêre.
Împeretoriya Osmanî li vê herêmê 400 sal fermandarî kir, ku ew Îslamê diparêze, ew şivan û xwediyê herêmê û rastiyê ye... Lê mixabin di bin re gelek kar û livên xerap kir û pê rabû. Ji kuştin, talan û mişextkirina miletan û hwd. Ta ku gihêştin demeke pir reş û tarî ji paşketinê. Împretorî nexweş bû, dewlet pizirî, zor û stem pir bû bû, şoreş û serhildan radibûn, şerê azadî û rizgariyê li dijî wan geş û germ dibû... Van sedeman dewlet û civak ji hundir ve dixwarin. Ji hêla derve ve dewletên mêtingehkar (Înglîz, Firansa, Almaniya û hwd.) lê zor dikirin û jê re tu rêzgirtin ne dikirin. Ji ber wê lihevkirina Seyks-Pîko bermaya Împretoriya nexwaş li hev parvekirin. Di wê hîngê de Ereb bi seroketiya Şerîf Husên bi piştgiriya Îngilîz şoreşa rizgarkirinê pêxistin û bi serket. Ev yek ji berhema şerê cîhanê yê yekem bû. Li hêla din Îngilîz û Firansa li gor berjewendiyên xwe yên taybet (mewdan, konevanî, rewşenbîrî...) berkêr kirin, dewletine nuh bi navlêkirinine nuh çê kirin (Libnan, Sûriye, Îraq, Urdin...)
Di vê kefleftê de Ereban kanî bûn dewletên xwe yên netewî ava bikirina. Li rex wê gelê kurd bi dehan şoreş û serhildan di wê demê de rakiri, lê mixabin bi ser ne ketin, û dewleta kurd ava ne bû. Bi ser de jî welatê Kurdan careke din hate berkêr- û dabeşkirin. Gelê kurd ji hemî gelên ku di bin destên Osmaniyan de pirtir ziyan dît. Mistefa Kemal bi pêlewaniya xwe ya konevanî karî bû beşekî mezin ji Kurdistanê bi Turkiya nûjen ve girêda û bi awakî hov Kurd û Ermen zeft bikirana.
Sûriyê bi (el-Dewlê el-Sûriyê) hate binavkirin û ji hêla Fransa ve hate dagîrkirin. Ji ber ku miletê vê dewleta nuhçêbûyî ne xurû ye, ji Ereb, Kurd, Çerkez û Suriyanan hevedudan e, lewre jî çê nedibû bête gotin ku Sûriyê ya Ereban tenê ye.

Ji hêla dîrokî ve
Weke me berê jî bi kurtahî xuya kiri bû, berî Îslamê li herêma ku paşê Sûriyê jê re hate gotin Ereb ne dijîn û lê tune bûn. Bi hatina Îslamê re hatin serdestî kirin û piraniya gelên li vir dijîn bûn Îslam, di pêvajoya dîrokê de bûn Ereb. Lê di rû û mirûzî de piraniya gelê Sûriyê pişka nijada ereb lê nakeve. Ji aliyê din ve, hebûna gelê kurd ya dîrokî li Sûriyê gelek kûr û dirêj e, ew vedigere dema Sobarî, Mîtanî, Xurdî (Horî) û Mediya. Ev miletan tev bavpîrên Kurdan in û li bakurî Sûriyê dijîn. Weke belge û kavilên dîrokê (Rexa Horî, perestgeha Endarê, Şêran, Orkêş...) dibêjin, rastiya dîrokê xuya dike ku beşek ji Kurdistanê bi xaka Sûriyê ketiye. Ji ber vê serokê şoreşa Erebî Şerîf Husên 1916-an doza ciyên ku Kurd tê de dijîn ji Osmêniyan ne dikir.

Ji hêla erdnîgarî ve
Weke me berê jî gotî, beşk ji axa Kurdistanê bi dewleta Sûriyê ketiye,ta roja îro di her sê herêmên Kudistana Sûriyê de ji sedî Nod û pênc Kurd in, pêncên mayî, ku ne Kurd in, dereng hatine herêmê. Rastiyeke beloq xwe bi xwe dide xuyakirin ku qad û milet Kurd in.

Ji hêla netewî ve
Sûriyê welatekî pirmilet e, yê yekem Ereb in û yê diduyê Kurd in, pişt re jî Aram, Asor, Çerkez, Turkman, Ermen û hinên din. Ev bi xwe hewal dide û dibêje evqas ziman, rewşenbîrî, kelepûr, folklor û tiştên din di Sûriyê de hene. Lê mixabin îro roj daxma Ereban li tevan ketiye.
Axa ku Kurd li ser dijîn gelek bi xêr û bêre, çi yên binax (Hesin, pêtrol, baqir, mengenîz) û çi yên serax (Genim, pembî, nîsk, nok, zêtûn û hemî darên meyw yên din) digel sazkarî, bazirganî û tîmarkirina sewalan. Ev di mewdaniya (aborî) Sûriyê de stûnine mezin in. Kurd û miletên din gelek dek û dolabên mewdanê û qasnaqên pirojeyên wê digerînin, lewre jî çê nabe ku nav lê bibe aborî û civaka erebî.

Di warê derûnê de
Hemî miletên di Sûriyê de dijîn ta roja îro xwe torinên milet, dewlet û împeretoriyên kevin dibînin. Ango xwe xwedî dîrokeke şaristaniyê dibînin. Wan şaristaniya mirovatiyê gelek dewlemend kirine û naxwazin xwe jê bikin û dev jê berdin.
Nimûme Kurd xwe zarokên dewleta Mîtan, Koşan û Mediya dibînin. Di pêşxistina dîrokê de rola van pir berz û bilind bû, ta roja îro xwedî taybetî ne û di ber wê cudatiyê de dixebitin.
Gelê asûr tucarî bi tu gel din bi nav nabin, ji ber ku nav û deng û temenê fermandariya wan gelek sergevaz bû, ta niha şoveniya ereb Asûriyan ji bavpîrên xwe dijmêrin, tevî ku di hemî aliyan de ji hev cuda ne.
Suriyanan jî demeke dirêj fermandarî li herêmê dikirin, ziman û dîroka wan gelekî ji yên Ereban dûr e.
Vêca di pêvajoya dîrokê de derûna van miletan li gor berjewendî, rewşenbîrî û heyama xwe hatine histiran. Di riya rama, gerdîş, folklor nîr û demên jiyanê bi xwe ferziyake taybet û serbixwe ji gelên din peyda kir û girêdaneke xurt bi boriya xwe re çê kir. Roja îro tu gel ji van xwe Ereb nabînin. Ew hemî ta roja îro bi dîrok, kelepûr û rola xwe serî û pozbilind in. Ango derûna van miletan ne yeke erebî ye. Ew dibînin ku gelê ereb ew dagîr kirine – dixwzin xwe ji bin destê wan rizgar bikin û mafên xwe yên mirovan e û milî jê bistînin. Çawa bi çixîza pênûsê erebkî re û zora asayîşekî re ev dîrok, şaristanî, derûn, rewşenbîrî dikarin bibin yên erebî?

Avakirina Sûriyê
Weke em tev dizanin, berî lihevkirina Saykis-Pîko tu dewlet bi van navên nuh tune bûn. Ango ev dewletan berhemên wê lihevkirinê ne. Ev hemî dewlet şerê wê dikin, nexwaş û vereşiya xwe xuya dikin, bi nerindî bêzar boneya wê bi bîra xwe tînin.
Ev ji hêlekê ve, ji hêla din ve ev dewletan tev bi dev û diranan bi sînorên wê lihevkirênê girtine, dibînin ku ew sedema perçebûn û paşketina wan e. Bona parastina wan sînoran, yên ku Saykis-Bîko dînane, van dewletan çiqas mirov kuştin, mafê çiqas gelan hatin pêlêkirin, rûmet û kesîtî binpêkirin... Ma gelo ev dibin dostên Saykis-Bîko!?
Sûriyê ji hêla dewleta Firansa ya mêtingehkar ve hati bû dagîrkirin, sedemên wê jî nasin. A giring û pêwîst ew e ku rola gelê kurd di berxwedana Sûriyê de çi bû.
Qurşîna yekê li Xota Şamê, ya ku di rûyê leşkerê Firansî de hatî peqandin, yê Ehmedê Baravî yê kurd bû.
Ê ku generalê firansî yê bi nav û deng Kilîpir kuştî Silêman Helebî ji Kurdaxê, gundê Kokanê bû.
Pir serhildan jî li herêmên kurd li Firansa pêk hatin. Ji wan:
– Ên herêma Kurdaxê (Efrînê): Îbramê Şaşo li Hemamê, Mistefa û Çolaqê Hemedê û Hecîkê, Şûmê û Seydê Dikê û Tevgera Mirûdan û hinên din...
– Li Cezîrê: Şerê Girê Biyendorê, ku tê de general Roken bi destê yekî kurd hatî kuştin,şerê Amûdê û hin cihên din.
Herweha serokkomarê Sûriyê yê yekem Fehid el-Abêd kurd bû. Yanê gelê kurd ji ber Sûriyê ve xwîna xwe rijandî û hê dirêje. di şerê bi Îsraîl re, çi li Sûriyê û çi li Libnanê, ji roja ku navê Sûriyê hatî peydakirin gelê kurd di ber de dixebite.
Guman tê de nîne ku şaristaniya Sûriyê ya îro parek jê gelê kurd ava kiriye. Ma gelo çawa gelê kurd wê bi hêsanî dev ji xwîna rijandî û xuya dayî berde?
Ev kar û cefayê ku gelê kurd û yên din di ber Sûriyê de dîtine û hê dibînin berçavên Partiya Be’s û Erebên şoven û çavteng bigirin. Ew îro rola wan ji bîr dikin, dixwazin wan tune bikin û bi rola wan ya niştmanî bi guman in.

Çima di navê Sûriyê peyva ereb?
Piştî ku şoreşa Erban ya milî bi seroketiya Şerîf Husênî li dijî Osmaniyan, bi alîkariya Îngilîz û Firansa, bi ser ket, rêjîmên wan dewletên alîkar ya konevanî li gor dewleta dagîrker hatin hûnandin û ristin. Nimûne, Îngilz rista xwe ya konevanî kişwarî bû (melekî), lewre jî piranya wan weke xwe çê kirin (Urdin, Si’udiyê, Îraq). Lê rista Firansazê komarî bû, lewre jÎ wî dewletine komarî ava kirin (Sûriyê, Libnan, Cezayêr). Ji wan re ne gotin hûn dewletine milî xurû ne – li gor heyîna wan ya dêmografî ristên konevanî jê re çê kirin.
Lê mixabin van dewletên nuh, yên ku nav li xwe kirine niştamperwer, nikari bûn van welatan di hemî waran de (mewdanî, civakî, konevanî) bi pêş xistana.
Sûriyê yek ji dewletên ku di bin destê Firansa de bû, lewre jî rista wê ya konevanî komerî hate ava kirin (el-Dewlê el-Sûriyê, pişt re Komara Sûriyê). Ev nav di ciyê xwe de bû, ji ber ku dewleta Sûriyê ya ku teze ava bûye pirmilî ye (Ereb, Kurd, Suriyan, Asûr, Çerkez...). Lê piştî ramana erebî ya milî xurt û tûj bû, li ber ronahiya wê nêrînê, partiyên milî û netewî (Partiya Netewî ya Civakî, Partiya Bees, Partiya Nasirî) hatin ava kirin û program û durûşmên milî hatin hildan, doza yekîtiya welatên ereb kirin û azadî û sosylistî jê re xwastin. Daxwaz û hêviyên gelê ereb di van durûşaman de qelandin û pişfandin. Gava ev partiyên netewperest hilperikîn ser kursiyê navên wan welatan guhartin. Sûriyê di yekbûna bi Misrê re nav û destûra xwe winda kirin. Piştî ku Sûriyê ji Misirê Qetî navê wê kirin Komara Erebî ya Sûriyê(el-Cimhoriye el-Erbiye el-Sûriyê).
Gava partiyên netewî yên erebî hilkişîne ser têxt gaveke ber bi paş ve bû – bi hikişandina wan re jiyana konevaniyê (sîyasî) hate kuştin. Wan hemû nêrînên partiyên din ji civak û serkêşiya welatên xwe bi dûr xistin, ew tenê di destê partiyekê de hêştin, bûn dêwên çavên kaniyê, welat û milet li şûn cîhanê hêştin, daxwazên xwe yên deslata sadî hê jê têr ne bûne, dixwazin û dixebitin ku gel mezoxî bikin, divê bi serketin, yê ji gel ne bû mezoxî, kuştin yan penaber kirin. Ev ton nêrîn û kiryarên ne şaristanî gelên din jî bi xwe re berkêr- û bincil kirin, tersî zagon û rêweyên Xwedê û mirovane çûne û hê li ser wê riyê ne.
Weke ku dîrokê bi heyîna xwe ya miletî, dêmografî, zemîngarî berçav kirî, pir şaş û neheqî ye ku navê “erebî” bi komara Sûriyê keve. Lê mixabin yê li ser yekîtiya Misirê û Sûriyê û Erebîtiya wan morkirî Tewfîq Nîzam el-Dîn serokê komîta leşkerê ji hêla Sûriyê ye, ew jî Kurd bû, nehat bîra wî ku Kurd e û gelê kurd di vî welatî de dijî!
Divê dîrok serat bibe, di rojên bê û guhartinan de xeyseta “erebî” ji navê Sûriyê were rakirin û bibe (Komara Sûriyê ya Demokrat) ku mafê hemî gelan neyê Kêmkirin û hebûna wan bête çespandin

Çareserkirin

– Çima “Sûriya Demokrat”dixwazim?
Divê em van du gotekariyan (meqolat) binasin: Sûriye navekî dîrokî ye, hin dîroknas vî navî vedigerînin navê Suryan, ku ew dewleteke kevin e li vê xakê demekê fermandarî kiriye. Niha ev nav nas dibe, navê welatekî ye, cîhekî xwe yê jiyopolîtîk î pir pêwîst heye, û gelek bi xêr û bêr e, çi binax û çi serax dewlemend e; heyamê xwe ne germ, ne sar e; yek ji ciyên şaristaniyê ye; ji du beşên zemînîgarî çê bûye, beşek Ereb tê de dijîn ew ne xurû ye û beşê din Rojavayê Kurdistan e. Divê ev xêr û bêr û giringiya xwe ya jiyopolîtîk di berjewendiya gelê wê de bi rengekî dademend bête belavkirin. Tu dikarî bêjî ku Sûriyê Buhuştek e, divê gelê xwe di wê Buhuştê de bijî, ne stuxar û birçî û bi tirs be. Yanê divê ev Bihuşta xwazeyî wergere bibe Buhuşteke komelgehî.

– Ji çi re “demokrat”?
Weke em tev dizanin, beş û xalên demokrasiyê yên sereke ev in: Hilbijatina serbest, biryar bi piranî werin wergirtin, wekhevî di dan û standina di navbera mirovan de, çavdêriya gelêrî li ser kar û liva dewletê, zagonên jiyanê li saz û dûzan dixe... Ji ber vê ev tiştina bi Sûriyê pir gerek in. Divê di hevsiyê de wekhevî bi kar were û tev li ber zagonê berpirsiyar bin, maf û pêdiviyên wan bên terixadin, ne beşekî mezin ji gelê kurd li Sûriyê bê nasname bihêlin... Ev jî bi xwe re gelş, xem û derd û êşên civakî ji vî beş bê nasname, tîkeke mezin di dîwarê yekîtiya niştmanî de dihêle. Di pêwira asayîşan de milet bi derecan li gor nêrîna wan hejmartine, hin ji dereca yekê ne, û hin jî ji ya diduyê ne. Divê êdî ev pêwira ne mirovane ji meydana mêjiyê berpirsiyarên Sûriyê rabe.
Divê mirovê sûrî li gor pêkanîna xwe di civakê de, di hemî waran de, were nirxandin. Mirov dikare bi çi kar û barî rabe, divê ew kar bi wî were hilpesartin. Gelek pêwîste ku tiştin werin serastkirin, weke serok û berpirsiyarê dewletê ew baş bi hemî tiştan zanin, divê ji ber gel ve biramin û biryaran werbigirin, ji ber ku ew xwediyê pirsiyariya niştmanî ne û berketiyê dewletê û welêt in, bes li gel dimîne li pê wan bimeşin û aferina wan bike.
Ango nêreîna şivên û kerî ye, divê şivan wî keriyî kû ve bixwaze bajo, tim li ber çav û li ber dest û di bin rihmeta wî de be. Milet stûxar û melûl be, ne xwedî vîn û kesîtî û biryar be, pir giringe ev ton nêrîna han bêne guhartin û jiholêrakirin, wekhevî ciyê xwe di dewletê û civakê de bigre.

Ø Divê dewlet ji ber milet û welêt ve berpirsyar be, û pêgerekiya wan pêk bîne. Ta roja îro desthilata Sûriyê li hêlekê ye û milet li hêla din e, ta niha di jiyana xwe de ne ketî taybetiyê, çi di warê civakî, aborî, derûnî de û bi ser de bela tirsa ji hertiştî bi serî hatiye.
Ø Baş tê zanîn ku di jiyana xwe de pirahî (pirbûn) heye ew bi hev re dipeyvin, nêrîn û dîtinên hemreng tên xuyakirin. Ev yeka bi xwe re pêşketinê tîne û keşta nêra çareserkirina li nav dimeye. Hêza baweriyê ciyê xwe bigre, ne ku bi zorê bawerî ciyê xwe bigre, hevpeyvîn bi hev re û guhdan li hev gaveke şaristanî ye. Ev kiryar girêkan vedike û çareyên aştiyane tîne.
Ø Maf û azadiyên serekîn werin parastin. Demokratîk ew bi xwe serbestiya guftûgoyê fereh bike û biparêze, ji ber ew riya yekê ye ji pirahiyê re û neyeksaniya nêrînan e, ev rêbaza demokratîkê ye, zagon û belgeyên sîfîyê û konevaniyê werin sazkirin, da ku mafê serbestiya gotbêj û kombûnê, çûndin û hatinê û parastinê biparêze. Ev bi xwe dewleta demokratîk e. Ton rêbazine han rê li ber pêşketina fereziya kesane dûz û fereh dike.
Ø Nuhkirina komelgê. Ev jî di hemû waran de bi dewlet û komelgeha Sûriyê gerek e.
Ø Demokratîk nirxdar û biha ye. Mirovê zana dûr dibîne, ev nan û av û bayê manda Sûriyê ye. Divê partî û mirov qedir û qîmeta hev bizanin û bigrin. Dewlet, serok, berpirsiyar rêzê li milet bigrin, û milet jî rêza wan bigre, ev têkiliya hevpişk divê peyda bibe. Tev ho bibin ku bi riya zagonan hevdu binirxînin û paya hev bilind bikin.

Îro dewlet û civak ji gelş û nexwaşiyan mişt e. Bi durûşmên qelakirî yên berpirsyarên dewleta Sûriyê nayên çareserkirin.